{"id":46,"date":"2017-12-16T22:12:14","date_gmt":"2017-12-16T21:12:14","guid":{"rendered":"http:\/\/windaki.cdn.atthost24.pl\/?p=46"},"modified":"2025-03-10T12:13:32","modified_gmt":"2025-03-10T11:13:32","slug":"do-przyjscia-sw-wojciecha","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/windaki.pl\/?p=46","title":{"rendered":"Do przyj\u015bcia \u015bw. Wojciecha"},"content":{"rendered":"
Wst\u0119p<\/em><\/strong><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span><\/div>\n
Przeci\u0119tny Polak o Prusach nie wie praktycznie nic. Wyj\u0105tkowo zdarza si\u0119 spotka\u0107 kogo\u015b, kto skojarzy Prus\u00f3w jako morderc\u00f3w \u015bw. Wojciecha lub jako dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Mazur, kt\u00f3rych jednak wymordowali Krzy\u017cacy. Prusowie to lud uwa\u017cany za wymar\u0142y. Historia, kt\u00f3r\u0105 karmi\u0105 nas w szko\u0142ach jest uproszczona, niezwykle skr\u00f3cona i wybi\u00f3rcza. Ta ostatnia cecha okazuje si\u0119 narz\u0119dziem w r\u0119ku ideolog\u00f3w pa\u0144stwa, kt\u00f3rzy do potrzeb politycznych \u201eurabiaj\u0105\u201d histori\u0119. Te wypaczenia s\u0105 nie tylko specjalno\u015bci\u0105 polsk\u0105. Na ca\u0142ym \u015bwiecie takie zabiegi s\u0105 powszechne, ale czy mo\u017cemy si\u0119 z tym pogodzi\u0107 i wzruszy\u0107 ramionami m\u00f3wi\u0105c \u017ce “to normalka”. Czasem s\u0142yszymy i niezwykle bulwersuje nas fakt o innej wizji historycznej ni\u017c ta powszechna, gazetowa czy telewizyjna. Historia widziana z pozycji polskiej i np. brytyjskie spojrzenie na \u201eEnigm\u0119\u201d, \u201eDywizjon 303\u201d, niemiecki \u201eGrunwald 1410\u201d, radziecko-rosyjski \u201eKaty\u0144\u201d lub “wyzwole\u0144cza Armia Czerwona”, \u017cydowski Holocaust itd. Tu spr\u00f3bujemy spojrze\u0107 na dzieje Prus\u00f3w z pozycji Prusa. Na ile to mo\u017cliwe wspomniane b\u0119d\u0105 pogl\u0105dy innych s\u0105siednich nacji. Z racji zamys\u0142u, \u017ce ta praca ma by\u0107 skr\u00f3tem, to w zasadzie nie b\u0119d\u0105 prezentowane r\u00f3\u017cne teorie, tezy historyk\u00f3w, tylko najbardziej wg mnie prawdopodobny scenariusz obrazu historycznego dziej\u00f3w tego ludu. Najwa\u017cniejszym przes\u0142aniem tej pracy jest ukazanie, \u017ce w sk\u0142ad historii tego ludu wchodzi te\u017c po cz\u0119\u015bci historia naszej rodziny.\u00a0<\/em><\/span>\u00a0<\/span><\/div>\n
\n
\n<\/div>\n
Od pocz\u0105tk<\/em><\/strong><\/span>u<\/span>
\n<\/em><\/strong><\/span><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>\u00a0\u00a0 Prusowie to lud, kt\u00f3ry zamieszkiwa\u0142 obecnie ziemie p\u00f3\u0142nocno-wschodnie tereny Polski, rejon kaliningradzki i po\u0142udniowo-zachodnie rejony Litwy. Prusowie pod wzgl\u0119dem j\u0119zykowym i kulturowym uwa\u017cani s\u0105 za lud ba\u0142tyjski i pod tym wzgl\u0119dem przynale\u017c\u0105 do Ba\u0142t\u00f3w podobnie jak Ja\u0107wingowie, Litwini i \u0141otysze. Stan pa\u0144stwowo\u015bci Prus\u00f3w, jaki zastali krzy\u017cacy to lu\u017ana konfederacja tzw. du\u017cych i ma\u0142ych \u201eziem\u201d dzisiaj by\u015bmy m\u00f3wili o udzielnych i niezale\u017cnych wojew\u00f3dztwach i okr\u0119gach. W uproszczeniu Prusowie z pocz. XIIw. dzielili si\u0119 na dziesi\u0119\u0107 \u201edu\u017cych ziem\u201d jednak du\u017ce ugrupowania ludzkie tj. Est\u00f3w, Galind\u00f3w, Ja\u0107wi\u0119g\u00f3w i Got\u00f3w z okresu po\u0142owy I-VI wieku n.e., kt\u00f3re mia\u0142y wp\u0142yw na stosunki ludno\u015bciowe na tym terenie wp\u0142yn\u0119\u0142y zapewne na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 kulturow\u0105 i j\u0119zykow\u0105 poszczeg\u00f3lnych ziem pruskich.<\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>Historia tego ludu jest niezwykle ciekawa:<\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0Najwcze\u015bniejsze, wi\u0119ksze osadnictwo ludzi na terenie rejonu po\u0142udniowo-wschodnim pobrze\u017ca Ba\u0142tyku nale\u017cy datowa\u0107 po \u201eodej\u015bciu\u201d lodowca tj. po VIII tys. p.n.e. W okresie IV do II tys. p.n.e. osadnictwo ludzi na tym terenie nast\u0119puje z dw\u00f3ch kierunk\u00f3w: p\u00f3\u0142nocno-wschodniego reprezentowanego przez Protofin\u00f3w (\u201ekultura ceramiki do\u0142kowo-grzebykowa\u201d<\/em>) i wschodniego: od\u0142am Indoeuropejczyk\u00f3w wraz ze sw\u0105\u00a0\u201ekultur\u0105 grob\u00f3w kurhanowych\u201d<\/em>. Niekt\u00f3rzy z naukowc\u00f3w twierdz\u0105, \u017ce ju\u017c z cz\u0119\u015bci tych Indoeuropejczyk\u00f3w wy\u0142onili si\u0119 Proto-Ba\u0142towie, a tereny ich zamieszkania s\u0105 takie same jak obszar ba\u0142tyjskiej hydronimii (nazw rzek i jezior).<\/span><\/div>\n
\u00a0<\/div>\n
\"\"<\/a><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span><\/div>\n
Rys. 1 Obszar ba\u0142tyjskich nazw<\/span>:\u00a0<\/span>1. Karwia; 2. Karwia; 3. Salino; 4. \u0141ebie\u0144; 5. Rzucewo; 6. Labuhnken (Trzci\u0144sk); 7. Powa\u0142ki; 8. Stradu\u0144; 9. Lubu\u0144<\/span><\/span><\/div>\n
(<\/span>za<\/span>\u00a0<\/span><\/em>The Balts –\u00a0<\/strong>Marija Gimbutas<\/a><\/span><\/span>)<\/span> \"\"<\/a><\/span><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span><\/div>\n
\u00a0\u00a0 \u00a0Na ten obszar w r\u00f3\u017cnym czasie nap\u0142ywaj\u0105 r\u00f3\u017cne ludy i w wyniku ich wymieszania wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne grupy etniczne ze swymi odr\u0119bnymi zwyczajami, kultur\u0105 materialn\u0105 i swym odr\u0119bnym j\u0119zykiem. W okresie ok. 1500-600 r. p.n.e. na terenie p\u00f3\u017aniejszych Prus kulturowo i zapewne ludno\u015bciowo wp\u0142ywaj\u0105 Wenetowie (archeologiczna \u201egrupa warmijsko – mazurska kultury \u0142u\u017cyckiej<\/em>\u201d). Oko\u0142o 600r. p.n.e. przybywa ludno\u015b\u0107 ba\u0142tyjska od strony wschodniej i wraz tubylcami tworz\u0105 now\u0105 jako\u015b\u0107 kulturow\u0105 zwan\u0105\u00a0\u201ekultur\u0105 kurhan\u00f3w zachodnioba\u0142tyjskich.<\/em>\u00a0 Charakterystycznymi wyznacznikami tej kultury s\u0105 kurhany z licznymi poch\u00f3wkami popielnicowymi, niewielkie osady obronne oraz kulistodenna ceramika. Na wi\u0119kszo\u015bci zajmowanego terytorium \u201ekultura kurhan\u00f3w zachodnioba\u0142tyjskich\u201d funkcjonowa\u0142a od po\u0142owy VI w p.n.e. a\u017c do po\u0142owy I w. n.e.<\/span><\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0Ludno\u015b\u0107 ta ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j j\u0119zyk zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej nazwana Ba\u0142tami Zachodnimi i by\u0142a na tyle liczebna, \u017ce zostaj\u0105 na tym terenie hegemonami i porozumiewaj\u0105 si\u0119 j. baltyjskim. Wygl\u0105da na to, \u017ce dawna ludno\u015b\u0107 tubylcza o g\u0142\u00f3wnej swej etnogenezie fi\u0144sko-protoba\u0142tyjskiej, zostaje wraz przybyszami ze wschodu tj. Ba\u0142tami Zachodnimi now\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 kulturow\u0105 tych ziem, kt\u00f3ra b\u0119dzie trwa\u0142a do XIII w. n.e.<\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0W obszarze przyba\u0142tyckim po\u0142udniowo-wschodnim, w okresie prze\u0142omu er wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 na \u015bwiat\u0142o historyczne\u00a0Estowie<\/span>\u00a0(\u201ekultura Dollkeim-Kovrovo\u201d<\/em>),\u00a0Galindowie<\/span>\u00a0(\u201ekultura bogaczewska\u201d<\/em>),\u00a0Sudawowie – Ja\u0107wingowie<\/span>\u00a0(\u201ekultura sudowska\u201d<\/em>) i\u00a0Goci\u00a0<\/strong><\/span>(\u201ekultura wielbarska\u201d<\/em>). Pierwsze trzy kultury to Ba\u0142towie Zachodni, za\u015b czwarta to Germanie ze Skandynawii.\u00a0<\/span>Pierwsze wzmianki historyczne o tych ludach dotycz\u0105 lat pocz\u0105tk\u00f3w I w. n.e.<\/span><\/span><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n

O Estach<\/span><\/p>\n

Tacyt<\/strong><\/span>\u00a0– Publius Cornelius Tacitus- Germania 45<\/span><\/div>\n
\u00a0\u201c\u2026Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie obmywa siedziby lud\u00f3w Esti\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 zwyczaje i str\u00f3j jak u Sweb\u00f3w, j\u0119zyk zbli\u017cony do bryta\u0144skiego. \u2026Rzadko czyni\u0105 u\u017cytek z \u017celaza, cz\u0119\u015bciej z kij\u00f3w. Zbo\u017ca i inne p\u0142ody uprawiaj\u0105 \u2013 jak na niedba\u0142ych zazwyczaj German\u00f3w \u2013 cierpliwie. Przeszukuj\u0105 te\u017c morze i jako jedyni ze wszystkich zbieraj\u0105 na mieliznach i na samym brzegu bursztyn, kt\u00f3ry zw\u0105 glesum\u2026.\u201d<\/em><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>\u00a0 \u00a0Estiowie to oczywi\u015bcie Estowie, kt\u00f3rzy patrz\u0105c si\u0119 od strony morza i p\u0142yn\u0105\u0107 od strony cie\u015bnin du\u0144skich mieszkaj\u0105 na prawym brzegu Morza Ba\u0142tyckiego. Tacyt zebra\u0142 wiadomo\u015bci o tym ludzie z okresu bytno\u015bci \u201eszpiega rzymskiego\u201d prawdopodobnie ekwity, kt\u00f3ry dostarczy\u0142 wiadomo\u015bci o ludzie, kt\u00f3ry potencjalnie m\u00f3g\u0142 by\u0107 podbity. R\u00f3\u017cni historycy twierdz\u0105, \u017ce wyprawa ta nie by\u0142a tylko w celach handlowych, ale przede wszystkim w celach wywiadowczych. Informacja o ludach mia\u0142a kolosalne znaczenie dla strategii utrzymania German\u00f3w z dala od granic rzymskich, a mo\u017cliwy podb\u00f3j tych opisywanych ziem te\u017c m\u00f3g\u0142 zaistnie\u0107. Czas wyprawy to okres rz\u0105d\u00f3w Nerona, Rzym w tym czasie jest u szczytu pot\u0119gi. Wywiad rzymski, niezwykle rozwini\u0119ty jak na te czasy tj. ok. 55r. n.e. otrzyma\u0142 bardzo dobre informacje geograficzne, polityczne, etnograficzne i lingwistyczne. Te informacje zawarte zosta\u0142y u Pliniusza w\u00a0Naturalis historiae libri<\/em>\u00a0i u Tacyta,\u00a0Germania.\u00a0<\/em><\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0 \u00a0Ciekawe wiadomo\u015bci do podboju: j\u0119zyk ludu \u201ebryta\u0144ski\u201d \u2013 krytycy tego wyrazu w tek\u015bcie Tacyta okre\u015blaj\u0105 jako \u201eniezrozumia\u0142y dla Rzymianina\u201d, i mo\u017ce to racja, jednak Tacyt dok\u0142adnie opisuje j\u0119zyki plemion lud\u00f3w opisanych w dziele, a ekwita rzymski pracuj\u0105cy w bardzo dobrym jak na te czasy w wywiadzie rzymskim prawdopodobnie okre\u015bli\u0142, \u017ce wtedy j\u0119zyk staropruski (antyczno -pruski) by\u0142 bli\u017cszy j. bryta\u0144skiemu (celtyckiemu) ni\u017c j. germa\u0144skiemu. Nast\u0119pna cenna informacja, to spos\u00f3b walki Est\u00f3w. Opr\u00f3cz mieczy, Estowie u\u017cywali kij\u00f3w.\u00a0<\/span><\/span>Wydaje si\u0119, \u017ce ta informacja m\u00f3wi o pewnym zacofaniu militarnym Est\u00f3w, jednak \u0107wiczenia legionist\u00f3w rzymskich obejmowa\u0142y walk\u0119 na kije. Nast\u0119pne dane m\u00f3wi\u0105 o Estach jako o ludzie rolniczym, czyli jest to lud zamo\u017cny, jest tam co je\u015b\u0107 dla ludzi i koni. Szczeg\u00f3lna pochwa\u0142a dla tego ludu, \u017ce jest to lud pracowity, wytrwa\u0142y i w tym bardzo r\u00f3\u017cni\u0105cy si\u0119 od swych s\u0105siad\u00f3w czyli gnu\u015bnych i niedba\u0142ych German\u00f3w. Ostatnia, nie mniej wa\u017cna informacja, to bogactwo ziemi, czyli bursztyn.<\/span>\"\"<\/a>Ryc. 1 \u00a0Zabytki kultury estyjskiej<\/span><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n

O Galindach<\/span><\/p>\n

Ptolemeusz<\/strong><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>\u201eZamieszkuj\u0105 Sarmacj\u0119 ogromne ludy: Wenedowie wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej zatoki Wenedyjskiej.<\/span><\/em><\/span><\/div>\n
\u2026Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedz\u0105 poni\u017cej Wened\u00f3w Galindowie, Sudinowie…\u201d<\/span><\/em><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>\u00a0 \u00a0 \u00a0W IIw. p.n.e cz\u0119\u015b\u0107 Mazur tj. Pojezierze Mr\u0105gowskie, Kraina Wielkich Jezior i cz\u0119\u015b\u0107 Pojezierza E\u0142ckiego – by\u0142y zamieszka\u0142e i charakterystyczne, bo w stosunku do reszty obszar\u00f3w zachodnioba\u0142tyjskich by\u0142o zast\u0105pienie tradycyjnych poch\u00f3wk\u00f3w kurhanowych na groby p\u0142askie. Ozdoby wydobywane z tego okresu maj\u0105 wp\u0142ywy pomorskie i wandalskie \u201ekultura przeworska. Tak zrodzi\u0142a si\u0119 tzw. \u201ekultura bogaczewska\u201d czyli Galindowie.<\/span><\/div>\n
\n
\u00a0 W inwentarzu kultury bogaczewskiej wyst\u0119powa\u0142y czworok\u0105tne tarcze. Galindzka bro\u0144 zaczepna to w\u0142\u00f3cznie i oszczepy, zamiast mieczy \u2013 no\u017ce bojowe i toporki.\u00a0<\/span>Charakterystyczne ozdoby Galind\u00f3w to zawieszki w kszta\u0142cie ko\u0142a ze szprychami oraz naszyjniki z\u0142ocone z br\u0105zowych, pe\u0142nych wisiork\u00f3w \u00f3semkowych. G\u0142\u00f3wnym elementem ubioru m\u0119\u017cczyzny by\u0142 pas z przywieszonym no\u017cem, krzesiwem.<\/span><\/span>\u00a0 \u00a0Groby wyst\u0119puj\u0105ce na cmentarzyskach zawiera\u0142y niemal wy\u0142\u0105cznie poch\u00f3wki cia\u0142opalne, w wi\u0119kszo\u015bci\u00a0<\/span>popielnicowe.\u00a0<\/span><\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0 \u00a0Obwarowania jam grobowych by\u0142y rzadkie, podobnie jak kurhanowe nasypy kamienno – ziemne lub bruki. Poch\u00f3wki szkieletowe wyst\u0119powa\u0142y tylko sporadycznie.\u00a0<\/span><\/span>Od oko\u0142o po\u0142owy IV w. kultura Galind\u00f3w zacz\u0119\u0142a prze\u017cywa\u0107 pewien kryzys, widoczny pocz\u0105tkowo w znacznym zubo\u017ceniu wyposa\u017ce\u0144 grobowych. Prawdopodobnie w tym okresie Galindowie zasiedlili cz\u0119\u015b\u0107 ziem opuszczonych przez Got\u00f3w, a cz\u0119\u015b\u0107 m\u0142odszej generacji Galind\u00f3w wraz z Gotami wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w w\u0119dr\u00f3wce ku po\u0142udniowemu-wschodowi. Opuszczenie dotychczasowych siedzib przez cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci galindzkiej mog\u0142o przej\u015bciowo zak\u0142\u00f3ci\u0107 funkcjonowanie uk\u0142ad\u00f3w spo\u0142ecznych i gospodarczych. Ustabilizowanie si\u0119 pod koniec V w. osadnictwa zachodnioba\u0142tyjskiego na zachodnich Mazurach, w nowych granicach terytorialnych, zbieg\u0142o si\u0119 w czasie z wytworzeniem si\u0119 nowej struktury kulturowej \u2013 tzw. grupy olszty\u0144skiej.<\/span><\/div>\n<\/div>\n
\"\"<\/a><\/div>\n
\u00a0<\/div>\n
Ryc. 2\u00a0 Zabytki\u00a0 kultury galindzkiej<\/span><\/div>\n
\n
\u00a0<\/div>\n
Sudawowie \u2013 Ja\u0107wingowie<\/span><\/div>\n<\/div>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0Odmiennie potoczy\u0142y si\u0119 losy wschodniej po\u0142aci terytorium zajmowanego w okresie wczesnorzymskim przez Galind\u00f3w. W wyniku nap\u0142ywu na te tereny ludno\u015bci ba\u0142tyjskiej ze wschodu uformowa\u0142a si\u0119 na tym obszarze odr\u0119bne plemi\u0119, jakim byli Sudawowie czyli Ja\u0107wingowie (tzw. kultura sudowska).<\/span>\u00a0<\/span>Plemi\u0119 to zajmowa\u0142o terytorium w dorzeczu Czarnej Ha\u0144czy, zapewne wraz z rejonem wewn\u0105trz \u201ekolana\u201d Niemna.\u00a0<\/span><\/span>U\u00a0schy\u0142ku III i w IV w. ze wzgl\u0119du na kryzys demograficzny u Galind\u00f3w, Ja\u0107wingowie znacznie powi\u0119kszyli sw\u00f3j zasi\u0119g ku zachodowi, obejmuj\u0105c ziemie w \u0142uku Go\u0142dapi, p\u00f3\u0142nocno-wschodni skraj Krainy Wielkich Jezior, a najprawdopodobniej tak\u017ce p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Pojezierza E\u0142ckiego.\u00a0<\/span>N<\/span>a ca\u0142ym tym obszarze wyst\u0119powa\u0142y w\u00f3wczas cmentarzyska kurhanowe z typow\u0105 w\u0142asn\u0105 ceramik\u0105 np. popielnice wanienkowate. Zachodnia rubie\u017c kultury sudowskiej zbli\u017cy\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b swoim przebiegiem do zachodniej granicy wczesno\u015bredniowiecznej Ja\u0107wie\u017cy. <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0Ja\u0107wingowie nie byli etnicznie jednolitym ugrupowaniem plemiennym, wewn\u0105trz niego mo\u017cna wydzieli\u0107 kilka grup kulturowych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wiod\u0105c\u0105 role odgrywa\u0142a w p\u00f3\u017aniejszym okresie grupa suwalska.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Ta niejednolito\u015b\u0107 etniczna jest zwi\u0105zana z charakterystyczn\u0105 cech\u0105 tej grupy, jakim by\u0142 obrz\u0105dek pogrzebowy: groby kurhanowe oraz, a\u017c do okresu w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w stosowano birytualizm czyli poch\u00f3wki cia\u0142opalne i inhumowane czyli cia\u0142o zmar\u0142ego chowano bezpo\u015brednio do ziemi. Szczeg\u00f3lnym zjawiskiem tak jak u Est\u00f3w, s\u0105 te\u017c do\u015b\u0107 cz\u0119sto spotykane poch\u00f3wki koni, w tym czasie ju\u017c niespotykane u Galind\u00f3w.\u00a0<\/span>Za specyficzne formy sudowskie nale\u017ca\u0142oby tak\u017ce uzna\u0107 niezwykle bogate rz\u0119dy ko\u0144skie. R\u00f3wnie\u017c pas kobiecy, mo\u017cna uzna\u0107 za ciekawy i \u015bwiadcz\u0105cy o odr\u0119bno\u015bci kulturowej tego obszaru w okresie p\u00f3\u017anorzymskim.\u00a0<\/span>Czasem najpe\u0142niejszego zarysowania si\u0119 oryginalnego oblicza kultury sudowskiej na ca\u0142ym przypisywanym jej obszarze by\u0142a wczesna faza okresu w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w, a wi\u0119c czas g\u0142\u0119bokiego zmierzchu kultury galindzkiej. W niewiele zmienionej postaci kultura sudowska przetrwa\u0142a do VI w. Na jej miejscu uformowa\u0142a si\u0119 wsp\u00f3lnota kulturowa odpowiadaj\u0105ca wczesnemu etapowi kszta\u0142towania si\u0119 Ja\u0107wie\u017cy.<\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ryc. 3\u00a0 Zabytki\u00a0 kultury sudowskiej (ja\u0107wieskiej)<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

O Gotach<\/span><\/p>\n

Jordanes<\/span><\/strong><\/span><\/div>\n
\u201eZ tej to wyspy Skandii, jak gdyby z ku\u017ani lud\u00f3w lub raczej z kolebki szczep\u00f3w, wyruszyli niegdy\u015b Gotowie ze swoim kr\u00f3lem imieniem Berig. Pami\u0119\u0107 o zdarzeniu zachowuje si\u0119 dot\u0105d. Ziemi, kt\u00f3rej schodz\u0105c z okr\u0119t\u00f3w dotkn\u0119li stopami, zaraz nadali miano. Miejsce to, bowiem jeszcze dzisiaj nazywa si\u0119 Gothiskandia. St\u0105d niebawem posun\u0119li si\u0119 dalej podchodz\u0105c z obozem pod siedziby Ulmerug\u00f3w, kt\u00f3re wtedy le\u017ca\u0142y na pobrze\u017cu Oceanu. W bitwie pokonali Ulmerug\u00f3w i wyp\u0119dzili z rodzinnych siedzib. R\u00f3wnie\u017c ich s\u0105siad\u00f3w, Wandal\u00f3w, ju\u017c wtedy ujarzmiaj\u0105c wprz\u0119gli do rydwanu swoich zwyci\u0119stw.<\/em><\/span><\/div>\n
Tacyt<\/strong>\u00a0– Germania 44<\/span><\/div>\n
Mieszkaj\u0105cy za Lugiami Gotonowie rz\u0105dzeni s\u0105 przez kr\u00f3l\u00f3w, i to ju\u017c nieco surowiej ni\u017c reszta lud\u00f3w germa\u0144skich, jednak jeszcze nie z zupe\u0142n\u0105 utrat\u0105 wolno\u015bci. Zaraz dalej nad oceanem siedz\u0105 Rugiowie i Lemowiowie; w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 tych lud\u00f3w s\u0105 okr\u0105g\u0142e tarcze, kr\u00f3tkie miecze i pos\u0142usze\u0144stwo wobec kr\u00f3l\u00f3w.\u201d<\/em><\/span><\/div>\n
Ptolemeusz<\/span><\/strong><\/span><\/div>\n
\u201eZamieszkuj\u0105 Sarmacj\u0119 ogromne ludy: Wenedowie wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej zatoki Wenedyjskiej.<\/em><\/span><\/div>\n
[…] Z mniejszych lud\u00f3w siedz\u0105 w Sarmacji Gytonowie ko\u0142o rzeki Vistuli, poni\u017cej Wened\u00f3w; nast\u0119pnie Finnowie, \u2026ko\u0142o g\u0142owy rzeki Vistula.; ni\u017cej od nich Ombronowie, nast\u0119pnie Anartofraktowie, nast\u0119pnie Burgionowie, \u2026Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedz\u0105 poni\u017cej Wened\u00f3w Galindowie, Sudinowie i Stawanowie …\u201d<\/em><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span>\u00a0 \u00a0\u201eGetica\u201d- dzie\u0142o Jordanesa, b\u0119d\u0105ce skr\u00f3tem nieistniej\u0105cego ju\u017c dzie\u0142a rzymskiego historyka Kasjodora jest \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym i \u017ar\u00f3d\u0142em tradycji gockiej spisanym przez kronikarza i historyka gockiego. Tradycja przekazywana z pokolenie na pokolenie g\u0142osi, \u017ce Goci przybyli ze Skandynawii na tereny, kt\u00f3re nazwali \u201eGothiskandi\u0105\u201d czy Gock\u0105 Skandynawi\u0105. Nazwa tego ludu pisana jako Gotar\/Gauter, Gutar\/Guts, Geat\/Gaut, Gytones oznacza \u201eludzi\u201d tzn. \u201epochodz\u0105cych od boga \u2013 Gauta-Odyna\u201d. Ludem s\u0105siedzkim, pokrewnym z nazwy, pochodzenia, maj\u0105cym t\u0119 sam\u0105 religi\u0119 byli Jutowie (Iotar, Jutar, Ytar, Ytas\/Ytum, Euts\/Eudoses). Jutowie byli mieszka\u0144cami \u015brodkowej cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142wyspu Jutlandzkiego z przyleg\u0142ymi wyspami, za\u015b Goci to lud osiad\u0142y dalej na wsch\u00f3d, ju\u017c na P\u00f3\u0142wyspie Skandynawskim. Ciekawe, \u017ce Jut\u00f3w uwa\u017cano za Geat\u00f3w-Got\u00f3w, a Jutlandi\u0119 z tej przyczyny zwano Gotlandi\u0105. Pocz\u0105tkowo zamieszkiwali rejon doliny rzeki\u00a0G\u00f6ta \u00e4lv<\/em>\u00a0(dos\u0142.\u00a0Rzeka Got\u00f3w<\/em>) niedaleko od obecnego miasta G\u00f6teborg (dos\u0142.\u00a0gr\u00f3d Got\u00f3w<\/em>), w p\u00f3\u017aniejszych okresie ich wp\u0142ywy i osadnictwo rozprzestrzeni\u0142o si\u0119 mniej wi\u0119cej na dawn\u0105 historyczn\u0105 krain\u0119 Gotalandia (prowincje dzisiejszej Szwecji zwane: V\u00e4sterg\u00f6tland, \u00d6sterg\u00f6tland i wyspa Gotlandia).<\/span><\/div>\n
\u00a0 \u00a0Cz\u0119\u015b\u0107 Got\u00f3w w okresie ko\u0144cowych lat I w. p.n.e. i pocz\u0105tkowych lat n.e. zacz\u0119li opuszcza\u0107 sw\u0105 ojczyzn\u0119 i zacz\u0119li si\u0119 osiedla\u0107 w rejonach dzisiejszych Bor\u00f3w Tucholskich, Krajny i cz\u0119\u015bci Kaszub. Spos\u00f3b przeprawy wodnej przez Ba\u0142tyk by\u0142 zapewne r\u00f3\u017cnymi drogami morskimi, mogli p\u0142yn\u0105\u0107 wzd\u0142u\u017c zachodniego wybrze\u017ca przez cie\u015bniny Kattegat i Sund, a nast\u0119pnie blisko po\u0142udniowego brzegu Ba\u0142tyku lub w kierunku po\u0142udniowo-wschodnim via Bornholm.\u00a0(dawniej ta wyspa zwa\u0142a si\u0119 Burgundarholm, a Burgundowie podobnie jak Goci, wyw\u0119drowali ze swej wyspy w rejony obecnego pogranicza francusko-niemieckiego)<\/em>. Goci w ma\u0142ych grupach na przestrzeni wielu lat, na ma\u0142ych okr\u0119tach podobnych do tych, kt\u00f3re opisuje Tacyt u Swion\u00f3w (przodk\u00f3w Szwed\u00f3w) docierali do swej Gothiskandzy: \u201eWodne ich statki tym si\u0119 od naszych r\u00f3\u017cni\u0105, \u017ce z obu stron maj\u0105c dzi\u00f3b, \u0142atwo si\u0119 oboma do brzegu przybi\u0107 mog\u0105<\/em>\u201d. Takie statki o ma\u0142ej wyporno\u015bci maj\u0105 dodatkow\u0105 cech\u0119, mog\u0105 \u0142atwo porusza\u0107 si\u0119 przez rzeki. Rzeki Pars\u0119ta, Wieprza, S\u0142upia mog\u0142y stanowi\u0107, dobr\u0105 drog\u0119 rzeczn\u0105 pomi\u0119dzy Ba\u0142tykiem, a Gothiskandi\u0105. Ostatni\u0105 grup\u0105 ludno\u015bci gockiej byli Gepidowie ([goc.]\u00a0gepanta<\/em>\u00a0\u2013 leniwy) zwani te\u017c Getami, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 na Wysoczy\u017anie Elbl\u0105skiej.<\/span><\/div>\n
\u00a0<\/div>\n
\"\"<\/a><\/div>\n
Rys. 2 Sytuacja ludno\u015bciowa w okresie prze\u0142omu er.<\/span>\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/span><\/div>\n
\u00a0<\/div>\n
\u00a0 \u00a0Osadnictwo Got\u00f3w pocz\u0105tkowo mia\u0142o charakter pokojowy, a \u015bwiadczy o tym teren zasiedlenia, kt\u00f3ry by\u0142 wtedy z dala od morza i opustosza\u0142y. Ich s\u0105siadami od po\u0142udnia byli Wandalowie (Lugiowie), a od p\u00f3\u0142nocy i wschodu Rugiowie i Lemonowie. Trzeba tu zaznaczy\u0107, \u017ce Pomorze w tym czasie to arena bytno\u015bci r\u00f3\u017cnej ludno\u015bci, mieszka\u0144cami od wiek\u00f3w byli potomkowie Wenet\u00f3w (potomkowie tzw.\u00a0kultury \u0142u\u017cyckiej<\/em>), dawnych Ba\u0142t\u00f3w, a przybyszami by\u0142y ludy germa\u0144skie tj. Rugiowie, Lemonowie, a p\u00f3\u017aniej Goci (razem to tzw.\u00a0kultura oksywska<\/em>).<\/span>Po podbiciu i wch\u0142oni\u0119ciu lud\u00f3w Pomorza, nast\u0105pi\u0142a nowa jako\u015b\u0107 polityczno-spo\u0142ecznaa tj. utworzenie zwi\u0105zku plemiennego pod przewodnictwem gockim. W tym okresie ludno\u015b\u0107 tych ziem przechodzi te\u017c w now\u0105 jako\u015b\u0107 kulturow\u0105, gdzie jest to uwidocznione now\u0105 form\u0105 ceramiki, ozd\u00f3b i budownictwa, natomiast spos\u00f3b poch\u00f3wk\u00f3w by\u0142 wykonywany w dw\u00f3ch rytach (birytualizm). W okresie bytno\u015bci Got\u00f3w w Gothiskandii charakterystycznymi formami grobowc\u00f3w s\u0105 kamienne konstrukcje grobowe w formie steli nagrobnych i kurhanowe, kr\u0119gi z g\u0142az\u00f3w, mogi\u0142 z r\u00f3\u017cnego typu rdzeniami kamiennymi i bruk\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w Odrach, Wisiorach i Grzybnicy. Formy te wykazuj\u0105 \u015bcis\u0142e analogie w Skandynawii (po\u0142udniowej Norwegii i Szwecji, na wyspach <\/span>Gotlandii, Olandii i Bornholmie), gdzie maj\u0105 wcze\u015bniejsz\u0105 metryk\u0119 chronologiczn\u0105 i mog\u0105 uchodzi\u0107 za \u015bwiadectwo pobytu pewnych grup ludno\u015bci ze Skandynawii.\u00a0<\/span><\/span>Zasi\u0119g terytorialny Got\u00f3w na prze\u0142omie I i II w. n<\/span>.e. jest du\u017cy, obejmuje trzy czwarte Pomorza, cz\u0119\u015b\u0107 Wielkopolski, a od wschodu graniczy z \u017cywio\u0142em ba\u0142tyjskim na rzece \u0141ynie.\u00a0<\/span>Ta granica nigdy przez Got\u00f3w nie zostanie przekroczona, co \u015bwiadczy o pokojowym charakterze kontakt\u00f3w pomi\u0119dzy Ba\u0142tami Zachodnimi,<\/span> a Gotami i Gepidami.\u00a0<\/span>W tym okresie nast\u0105pi\u0142o ciekawe zjawisko demograficzne, ot\u00f3\u017c Goci ju\u017c jako zwi\u0105zek r\u00f3\u017cnych lud\u00f3w tj. Got\u00f3w w\u0142a\u015bciwych, Gepid\u00f3w, Rugi\u00f3w, Lemon\u00f3w, Wenet\u00f3w i Ba\u0142t\u00f3w zacz\u0119li si\u0119 przemieszcza\u0107 w kierunku po\u0142udniowo – wschodnim w pasie pomi\u0119dzy Wis\u0142\u0105, a Bugiem. Ten \u201eexodus gocki\u201d trwa\u0142 ok. 200 lat, po drodze przy\u0142\u0105czali now\u0105 ludno\u015b\u0107 w swe szeregi, a\u017c dotarli do granicy z Cesarstwem Rzymskim.<\/span><\/span><\/div>\n
\"\"<\/a><\/div>\n
Ryc. 3\u00a0 Zabytki\u00a0 kultury Got\u00f3w (kultury wielbarskiej)<\/span><\/div>\n

\n<\/a>\u00a0 \u00a0Ta ilo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych plemion spowodowa\u0142a, \u017ce pomi\u0119dzy nimi wywi\u0105za\u0142a si\u0119 rywalizacja w\u0142adzy i w konsekwencji nast\u0105pi\u0142 roz\u0142am na grupy:\u00a0<\/span>Got\u00f3w Krymskich (dok\u0142. to Jutowie), Ostrogot\u00f3w (astra- jasny) i Wizygot\u00f3w (wizi \u2013 szlachetny). Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce w rejonach, kt\u00f3re Goci opuszczali nadal pozostawa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci, kt\u00f3ra z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w nie uleg\u0142a pokusie nowego, lepszego \u017cycia, to te\u017c cz\u0119<\/span>\u015b\u0107 ludno\u015bci gockiej pozosta\u0142a w rejonie dolnego Powi\u015bla i oczywi\u015bcie cz\u0119\u015b\u0107 Got\u00f3w pozosta\u0142a w swej najstarszej ojczy\u017anie tj. Po\u0142udniowej Skandynawii. Goci Krymscy trwali nad Morzem Czarnym do XIIIw., Wizygoci zdobyli Rzym, po z\u0142upieniu Italii przenie\u015bli si\u0119 do po\u0142udniowej Galii i do cz\u0119\u015bci Iberii; utworzyli tam swe kr\u00f3lestwo ze stolic\u0105 w Tuluzie. Frankowie w VI wieku wyparli ich na P\u00f3\u0142wysep Iberyjski i tam do czasu inwazji arabskiej (pocz. VIII.) trwa\u0142o ich pa\u0144stwo. Ostrogoci utworzyli swe kr\u00f3lestwo naddunajskie (W\u0119gry-Rumunia), a nast\u0119pnie w ostatniej dekadzie Vw. zdobyli Itali\u0119 i za\u0142o\u017cyli swe kr\u00f3lestwo ze stolic\u0105 w Rawennie do po\u0142owy VIw. Ostrogoci szli szlakiem Wizygot\u00f3w i niejednokrotnie wspomagali siebie, by utrzyma\u0107 swe kr\u00f3lestwa, tylko za czas\u00f3w najazd\u00f3w Hun\u00f3w walczyli przeciwko sobie, wtedy to Ostrogoci byli po stronie hu\u0144skiej, za\u015b Wizygoci po stronie rzymskiej. Goci Nadwi\u015bla\u0144scy zwani czasem Gotami Gniazdowymi (Hreidgotar) trwali u uj\u015bcia Wis\u0142y i w VIw. cz\u0119\u015b\u0107 powr\u00f3ci\u0142a do Skandynawii, a pozostali razem z ludno\u015bci\u0105 estyjsk\u0105 stworzyli zwi\u0105zek plemienny zwany Widiwariami.<\/span><\/span><\/div>\n
\"\"<\/a><\/div>\n

Rys. 3 \u00a0Sytuacja ludno\u015bciowa w II\/<\/span><\/span><\/span><\/span>IIIw. n.e.<\/span><\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Era Prus\u00f3w<\/span><\/h1>\n

\u00a0 \u00a0Odej\u015bcie sporej cz\u0119\u015bci lud\u00f3w gockich na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, podb\u00f3j Europy przez Hun\u00f3w, upadek imperium rzymskiego wytworzy\u0142 os\u0142abienie w\u0142adztwa i rozrzedzenie ludno\u015bci gockiej w rejonie Powi\u015bla. Spowodowa\u0142o to reakcj\u0119 ze strony Est\u00f3w, ok. pocz. VIw. nast\u0105pi\u0142o z ich strony opanowanie ziem po-gockich, ale by\u0142o to powolne przenikanie tej ludno\u015bci na te obszary, po\u0142\u0105czone z okresami wsp\u00f3lnego zamieszkiwania i bytno\u015bci. W VI-VII w. Estowie dotarli na obszar wok\u00f3\u0142 jeziora Dru\u017cno i na wschodni skraj \u017bu\u0142aw.\u00a0<\/span><\/span>Znaleziska z cmentarzysk w tym okresie wskazuj\u0105 na bardzo dobre kontakty ze Skandynawi\u0105. Najciekawszym dla nas jest wy\u0142onienie si\u0119 archeologicznej tzw.\u00a0<\/span>grupy elbl\u0105skiej<\/em>. Odkrywane cmentarzyska w tym okresie tj. VIw -VIIIw. ukazuj\u0105 charakterystyczne cechy dla dw\u00f3ch ugrupowa\u0144 etnicznych tj Est\u00f3w i Skandynaw\u00f3w. Estowie, a dok\u0142adnie przybysze z rejonu p\u00f3\u017aniejszej Sambii i Natangii chowali swych zmar\u0142ych jak w swej ojczy\u017anie tj. czyli cia\u0142opalny gr\u00f3b ludzki ze szkieletowym poch\u00f3wkiem konia. Poza standardowym wyposa\u017ceniem grobu tj. charakterystycznej ceramiki: dwusto\u017ckowate naczynia gliniane, zapinek, oku\u0107 pas\u00f3w, rogi do picia by\u0142a bro\u0144: \u017celazne miecze jednosieczne, groty oszczep\u00f3w i ostrogi. Szkieletowe poch\u00f3wki koni zawieraj\u0105 bogate rz\u0119dy, \u017celazne lub br\u0105zowe w\u0119dzid\u0142a, siod\u0142a. W wyposa\u017ceniu grobowym wyst\u0119puje du\u017ca liczba przedmiot\u00f3w o pochodzeniu skandynawskim lub zachodnioeuropejskim.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ryc. 5\u00a0 Zabytki\u00a0 pruskie<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0 \u00a0Takie przedmioty przewa\u017cnie ozdoby, zapinki i bro\u0144 pochodzi\u0142y z Zelandii (Dania), Jutlandii, Gotlandii, z wyspy Bornholm i z po\u0142udniowych cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142wyspu Skandynawskiego i z rejon\u00f3w dzisiejszych Niemiec z prowincji Anhalt. Ca\u0142o\u015b\u0107 grobu okre\u015bla status pochowanego rycerza -je\u017ad\u017aca.\u00a0<\/span><\/span>Poch\u00f3wki cia\u0142opalne z okresu VIII\/IXw. posiadaj\u0105 ju\u017c typowe ozdoby jak branzolety i bro\u0144 wiki\u0144sk\u0105 tj. typowe miecze i topory bojowe odkryte w rejonie Elbl\u0105ga i Tolkmicka i wraki \u0142odzi z Fromborka i B\u0105gartu. Ciekawa jest wyra\u017ana r\u00f3\u017cnica w formach poch\u00f3wk\u00f3w, jak te\u017c ich wyposa\u017ceniu w stosunku do wiki\u0144skiego cmentarzyska z Kaup-Wiskiauten na Sambii. Przewa\u017caj\u0105 tam poch\u00f3wki szkieletowe w kurhanach, podczas gdy w Elbl\u0105gu s\u0105 groby cia\u0142opalne i bez kurhan\u00f3w.\u00a0<\/span><\/div>\n

HANDEL<\/span><\/strong>...<\/span>