Historical Outline of the Windak Family


The surname „Windak” is a distorted Old Prussian first name “Windiko”, which means “the son of Winde”. Winde is also an Old Prussian first name, which is of Old German. Therefore, “Windak” is a paternal surname just as Tomasik is the son of Tomasz; Andrzejewicz, the son of Andrzej; Jacobson, the son of Jakob; or McArthur, the son of Arthur; etc.


Nowadays there are 14 place names which derive their names from the settlement official called Winde or Windiko (Windeko) i.e.: Windekaym, Windelauchs, Windyki, Windek, Windak, etc. First names, typical among a particular family, used to be passed from generation to generation, and eventually became nicknames and surnames. Nowadays in Poland apart from the surname „Windak” there are: Windyka, Windyk, Wittyg and Windek. These distortions of the original Windiko are a result of transcriptions of those Prussian names into Latin, German or Polish. Additional changes in spelling were caused by either pronunciation or mistakes made by scribes e.g. the Old Prussian name WINDE-KAYMEN (literally “the village of Winde”) successively changed its name into Windtkeim- Windtken- Windikendorf- Windackendorf -Windeken – Windken – and presently it is called Wołowno.


Numerous settlements with those characteristic names mean that either there were many settlement officials named Winde (Windiko) or the places were named after an ancestor, which meant a declaration that the place belonged to the Winde family. The latter may have been meant to protect the inhabitants against attacks as blood feud was a common law in Old Prussia.


The Windak family descend from a place called Windak, 4 kms from Chełmża (Kulmsee). Windak as a seperate village existed until 1945, now it is a part of Głuchowo-Windak and still has its own head of village. In the Teutonic times the village was called Nydecke, which probably resulted from the fact of setting a typical estate in accordance with the Prussian law, which consisted of about 8 lans (a unit of land measurement 1 lan = 18ha = 44.5 acre). Probably the neighbouring „open” village Nydecke, consisting of 6 lans, was combined with Windak, the manor village (kaym). The name “Nydecke” stands for “New Village”. Windak became then a part of Nydecke. In 1407 Gatke (Gut) von Nydecke was listed in the Teutonic Knights documents (Dienstbuch), and was obliged to serve on horseback in laminated armour for this land of 8 lans (144 hectars). Gatke (Gotfryd) was a vassal of the Teutonic Order, probably fighting at Grunwald against the Polish-Lithuanian forces in the Culmerland banner. In 1423 and 1438 the Teutonic Order issued the confirmation of the rights to the land Nydecke, reminding the knights about their duty to serve. In the 16th cent. Prussia was experienced by so called elementary disasters i.e. the Polish-Teutonic war 1519-1521, floods in 1514-1517, 1522-1537, 1639-1557, 1562-, waves of epidemics (1529, 1531, 1537, 1539, 1546, 1549, 1556, 1559, 1564-1570, 1578, 1580). Demographic and economic regression is observed in Royal Prussia and the Duchy of Prussia. According to the Old Prussian law estates could not be divided or inherited by daughters. In 1570, long after Royal Prussia was incorporated into the Kingdom of Poland and the old laws were no longer valid, the Nydecke estate was divided and sold. The owner of the last part i.e. Windak, consisting of 2 lans of land, became Achacy signing his name as Nydacki or Windacki, called Windak, using Prus II as his coat-of-arms. Probably it was his younger brother Jan, born about 1540, who settled in Trąbki, 7kms from Wieliczka. The Windackis died out in the middle of the 17th cent. All people now with the surname Windak are descendants of Jan. Jan had 5 sons: Wojciech, Sebastian, Marcin, Mateusz and Bartłomiej. Wojciech and Sebastian lived in Trąbki, Bartłomiej in Grajów, wheras Marcin moved to Cracow. Wojciech and Bartłomiej are ancestors of the Windaks. Presently 2 people named Windak can be 14 generations away from each other. Since 1592, i.e. for over 420 years we have been connected with the Wieliczka parish. In the middle of the 17th cent. the Windaks lived in  Trąbki, Wieliczka, Sułów and Grajów. At the beginning of the 18th cent most families lived in Wieliczka, others inhabited Raciborsko or Sułów. In the villages they would be peasants, in Wieliczka they would be either craftsmen, as is shown by the title “Famatus” i.e.. famous accompanying their names (e.g. there is an entry in the Municipal Council Book of Wieliczka from 1745. about Jakub Windak, who belonged to the brotherhood of blacksmiths) or miners (e.g. his godfather was a hauptmann – in charge of the Danielowiec (Daniłowicz) shaft. It was typical of the men in the family to be blacksmiths and miners and the professions persisted until today. At that time new surnames were derived from the original Windak. First to appear was Windakowic (in 1721), then from that Windakowicz (1730) and Windakiewicz (1740) together with Windalski. The end of the 18th century marks the beginning of the Austrian partition, unfavourable to the family from the town of Wieliczka, their jobs being taken over by the German immigrants brought by the occupants, frequent epidemics and wars, all caused the number of Windak families living in the township of Wieliczka to fall down in favour of the number of them in villages. In the second half of the 18th cent. numerous funerals of the members of the family take place in all the five cemeteries of Wieliczka surrounding the churches of St. Clement, St. Sebastian, Holy Spirit, The Name of Jesus, the Franciscans. His grave period lasts till the middle of the 19th century, later the family intensely grows in number and emigrates from Wieliczka to its neighbourhood. Around the middle of the 19th cent. a few family moved to Podgórze (now a part of Cracow) and to Cracow. At the end of the century more and more Windaks get their jobs in the developing salt mine, some move with the whole families to an industrial mining area in Ostrava (now in the Czech Republic), where they stay a number of years to come back later and invest the money locally. At the beginning of the 20th cent. some start emigrating abroad. Today the fourth or fifth generation of those immigrants can be met in France and the USA. Working in the salt mine was actually the only possibility for a man to have a permanent and well-paid job. The profession was respected and despite the dangers willingly chosen by people from the area. Miners living in one village e.g. Lednica, Raciborsko or Koźmice would walk to work together In groups called „parties”. It took them about 2 hours to walk in mud or snow to work. The profession was common and ran in the family. According to partial data between the two wars 23 members of the Family received their wages or retirement pensions from the mine. What is interesting, workers with the same first names were assigned different numbers e.g. Jan Windak III° or Franciszek Windak II°.


The 20th century was the time of wars in which the male part of the family played their role:


– In WWI: Józef († 1 IX 1914) and Jan sons of. Jan, Wojciech s. of Piotr, fought against the Russians as soldiers of the Austrian Army.


– In the Polish-Soviet war, Franciszek s. of Wojciech († 23 VIII 1920). „Miracle At the Vistula” – a perfectly organized counterstrike, bravery of the soldiers, many killed and wounded. Franciszek was dying for a week in a hospital in Tarnów.


-, In the Polish-Soviet war, against the Germans in the 3rd Silesian Uprising and against the Czechs in Zaolzie: Franciszek s. of Jan.


– In WWII: Franciszek s. of Franciszek († 19 IX 1939 Jaśniska, Ukraina), Andrzej s. Jan, Władysław s. Wojciech, Józef s. Jan.


Leon, son of Michał and his family were tragic heroes. Leon, born in 1885 in Cracow, was a son of a soldier in the Austrian Army, who in 1919 joined the Polish army as a second lieutenant (it was his rank in the Austrian Army), then he became a police superintendent in Lvov and Drohobycz. When the II War broke out he was called to join the Polish Army as a lieutenant. During the Nazi occupation he was given away to the Soviet authorities by a Jewish informer. Leon was shot either in prison or a forest like in Katyń, but he is not listed there as the lists do not contain all the names of victims. His wife Ludwika with their son Jerzy were probably sent to Syberia or Kazachstan. Ludwika must have died there, but her 14-year-old son Jerzy together with about 800 Polish orphans got out of the place they were not supposed to survive together with the army of Władysław Anders. The army left in April 1942. What is characteristic about his story are two facts. First, when Leon’s family were given away by the Jew, Franciszek Windak used to carry coal for sale in his cart from Kraków-Płaszów, and under this coal, risking his life, he would transport food for the Jewish people in the nearby ghetto. Secondly, after the war Leon’s Wieliczka-based family received the news from the Red Cross that he and his closest family were murdered in Wołyń by Ukrainians from the Ukrainian Insurgent Army in 1944. The murderers receiving their orders from Stalin laid the responsibility on the Ukrainian Insurgent Army.


History of nations is history of families belonging to them, and the history of the Windak family is a good lesson of the history of Poland and Europe.


Nowadays there are over 700 people called Windak living all over the world. We are Polish, some will call themselves American, French, Canadian, but our motherland was Prussia. Genealogic, onomastic and genetic research prove this truth. Our surname carries information about our origin and ancestors. Signing a payroll, filling in forms, saying „present” at school we declare belonging to the family of Winde from Prussia; and our family seat being the Prussian village called Windak.





   Państwo krzyżackie było tworzone od zapoczątkowania podbojów terytoriów pruskich. Krzyżacy posiadali wiedzę i doświadczenie w budowie państwa zakonnego na Węgrzech. Hierarchia struktury władzy w Zakonie też była pomocna w tworzeniu i kierowaniu nowo podbitymi ziemiami Prus.





   Po sukcesach militarnych budowano twierdze, które stanowiły bazy wypadowe krzyżowców i nową granicę władztwa krzyżackiego. Twierdze zazwyczaj budowano na dawnych budowlach obronnych Prusów. Początkowo budowano zamki drewniane z umocnieniami drewniano ziemnymi, w niedługim jednak czasie budowano zamki murowane, które stanowiły bazę osadnictwa miejskiego.


Zamek w Bierzgłowie (niem. Birgelau) wzniesiony na dawnym grodzie wodza pruskiego Pomezanina Pipina.   Zamek w Kwidzynie (niem. Marienwerder -„Ostrów Mariacki”) założony na dawnym grodzie Pomezan Quedin.

 Głównymi elementami składowymi tworzenia państwa krzyżackiego to:

podział terytorialny pomiędzy Zakonem, a Stolicą Apostolską. Dwie trzecie terytorium należało do zakonu krzyżackiego, a jedna trzecia należała do biskupstw. Biskupstwa pod względem gospodarczym i prawnym były niezależne od Zakonu, jednak wojska biskupie podlegały pod dowództwo krzyżackie na wypadek wojny. Praktycznie tylko biskupstwo warmijskie utrzymało niezależność administracyjną, pozostałe tj. chełmińskie, sambijskie i pomezańskie sprawy polityczne, wojskowe, administracyjne przekazały Zakonowi. Bardzo istotnym zadaniem było powoływanie do życia parafii, które miały za zadanie utrzymanie mieszkańców w nowym życiu duchowym, oderwaniu od dotychczasowych wspólnot rodowych i posłuszeństwie wobec nowych władców.

podział terytorialny na komturie, wójtostwa i prokuratorie

podział i rozdział gruntów miast i wsi.




   W okresie przed podbojem misja Chrystiana spowodowała, że część Prusów z rejonu ziemi chełmińskiej i Pomezanii została ochrzczona, co więcej zostały założone parafie i wybudowane kościoły. Kościoły i chrześcijanie byli narażeni na ataki Prusów, którzy wierzyli w swą odwieczną religię. Chrystian próbował chronić wyznawców Chrystusa, przez polską stróżę rycerską, czy powołanie zakonu Braci dobrzyńskich. Sprowadzenie krzyżaków i krzyżowców miało też za cel ochrony neofitów pruskich. Po przybyciu krzyżaków biskup Chrystian kontynuował dzieło misyjne. I powstanie pruskie wybuchło głownie ze względów utraty wolności osobistej, wolności do samostanowienia, ale też wolności religijnej. Prawa wolności osobistej były powiązane przyjęciem chrztu, co nie wszystkim Prusom się podobało. Wybuch I powstania spowodował różne postawy Prusów. Większość walczyła przeciw najeźdźcy czyli krzyżowcom i krzyżakom, zaś postawy religijne wobec chrześcijaństwa były różne tj. pozostawali chrześcijanami, pozostawali wyznawcami starej wiary i byli zwani poganami oraz apostaci, czyli ci z Prusów, którzy uważali, że chrzest im został narzucony siłą i nie godzą się na tę obecną rzeczywistość. Kościoły dla tych dwóch ostatnich grup stają się symbolem współpracy z okupantem i w czasie walk lub napadów zostały zniszczone. Ugoda dzierzgońska zobowiązywała Pomezańczyków, Warmów i Natangów do odbudowy lub remontu 22 kościołów parafialnych w ciągu zaledwie 2 miesięcy. (W Księdze Amosa Am 9,14 aedificabunt w obecnych tłumaczeniach oznacza odbudują. Tę formę kościelni skrybowie z XIIw. znają z Wulgaty (Biblii po łacinie). Czas prac budowlanych też świadczy o odbudowie, a nie budowie od fundamentów). Część z tych kościołów musiała być założona jeszcze przez Chrystiana, gdzie budowniczymi byli pruscy chrześcijanie, a finansowanie i odbudowywanie wymienionych kościołów spoczywało także na chrześcijanach pruskich. Pobieżny ogląd poniższej mapy ukazuje, że oprócz ziemi chełmińskiej, sieć kościołów parafialnych sprzed I powstania zajmuje sporą część Pomezanii, część Warmii i Natangii, co oznacza, że duża część społeczności pruskiej była ochrzczona.


Mapa parafii do 1250r.      parafie wspomniane w układzie dzierzgońskim   pozostałe parafie


   Diecezje: chełmińska z siedzibą w Chełmży, warmińska z siedzibą we Fromborku, pomezańska z siedzibą biskupią w Kwidzynie zostały powołane do życia w roku 1243, natomiast sambijska z siedzibą w Królewcu została utworzona w 1257r. Diecezje dzieliły się na dekanaty, tylko diecezja warmińska dzieliła się dwa archidiakonaty, a te z kolei na dekanaty. Dekanaty dzieliły się na parafie. Okres budowy struktur kościelnych trwał do pocz. XVw. Do tego okresu powstało ok. 720 parafii w Prusach, a w całym pastwie krzyżackim ok.940 parafii.

   Do nowo powstałego państwa krzyżackiego przybywały zakony, które miały na cel duszpasterstwo w miastach. Nowe zakony tzw. żebracze wywodzące się z „ruchu ubóstwa”. Najwcześniejsze fundacje zakonne to klasztory dominikańskie powstałe w Chełmnie, Elblągu i Toruniu i klasztory franciszkańskie w Toruniu, Chełmnie. Do zakonów żeńskich, które przybywały do Prus zaliczały się cysterki (Chełmno i Toruń).


Chełmno z wybudowaną dużą ilością kościołów przyklasztornych.


   Ciekawym zjawiskiem religijnym w Prusach było zakładanie domów wspólnot beginek. W tym czasie beginki pozostawały pod wpływem ideałów franciszkanów i były z nimi związane poprzez kierownictwo duchowe, kobiety w tej wspólnocie prowadziły skromne życie zgodne z Ewangelią, wypełnione modlitwą, pracą i umartwieniem. Nie była to wspólnota zakonna tylko świecka zajmująca się przeważnie pielęgnowaniem chorych w szpitalach, nauczaniem dzieci. Wspólnoty beginek były niezależne i rządziły się swoimi prawami, posiadały przełożonego domu wybieranego co rok, utrzymywały się z własnej pracy, miały wspólną kasę, wspólne posiłki i nabożeństwa. Wiele tych wspólnot było pod opieką franciszkanów, dominikanów lub karmelitów i w późniejszym okresie beginaty przechodziły na tercjarstwo franciszkańskie czy dominikańskie. Jedną z takich postaci związanej w z ruchem beginek była bł. Juta z Bielczyn k. Chełmży (wieś granicząca z Windakiem).





   Wraz z powstającymi biskupstwami i parafiami zaczął się okres budowy kościołów katedralnych i kościołów parafialnych. Z racji okresu budowania były to budowle przeważnie z cegły w stylu gotyckim. Styl gotyku przeważnie pochodził z racji osadnictwa z miast północnych Niemiec. W miastach budowano kościoły, centrum wspólnot lokalnych. Sobór IV laterański (1215 r.), by ograniczyć panoszącą się herezję spowodował, że parafianie zostali prawnie przypisani do konkretnych parafii, nawet do konkretnych spowiedników najczęściej swego proboszcza. Każdy kościół był pod wezwaniem, które obwieszczało specjalny kult danego świętego patrona czyli opiekuna danej społeczności – parafii.

   Na przykładzie 62 miast w Prusach właściwych i ziemi chełmińskiej częstotliwość występowania wezwań parafialnych wynosi następująco: św. Jan (Chrzciciel i Ewangelista razem) – 9 razy, św. Mikołaj – 7 razy, św. Katarzyna – 5 razy, św. Jakub – 4 razy, św. Anna – 4 razy, św. Piotr i Paweł – 4 razy, Najświętsza Maria Panna – 3 razy, św. Bartłomiej – 3 razy, św. Wojciech – 2 razy, św. Maria Magdalena 2 razy, reszta pojedynczo. Biorąc pod uwagę parafie wiejskie, to w samej ziemi chełmińskiej można naliczyć dodatkowo 8 wezwań do św. Jakuba, dla ok 40 szpitali i przytułków – św. Jerzy , dla 27 szpitali i przytułków prowadzonych przez Zakon Świętego Ducha – duchaków – patronem Duch Święty.

   Mało spotykane wezwanie „Świętej Trójcy”, posiada katedra w Chełmży.



Katedra w Chełmży pw.  Świętej Trójcy – jedna z najładniejszych w Polsce.


Budowla gotycka, halowa o trzech nawach o równej wysokości. Ołtarz gotycki był o połowę niższy od obecnego. Ołtarz przedstawiał Trójcę Św. tj. Ojca na tronie trzymającego krzyż, a na krzyżu Syn, a nad nimi symbol gołębicy czyli Duch Św. Nad ołtarzem było okno gotyckie z witrażem.

   Biskup Heidenryk dominikanin interesował się dogmatem o Trójcy Św. zapewne w kontekście zamieszania heretyckimi pismami Joachima z Fiore i jego wpływu na tzw. „joachimitów” czyli odłamu franciszkanów. „De amore Sanctae Trinitatis” traktat napisany przez biskupa świadczy o jego wizji Boga-Miłości opiekującego się jego diecezją, a symbolem tego jest ufundowana przez niego katedra w Chełmży. Trzeba pamiętać o Heidenryku biskupie, który ochrzcił Mendoga, króla litewskiego, oraz o tym który był pośrednikiem pomiędzy krzyżakami, a Prusami podczas zapisu traktatu dzierzgońskiego. Siegfried von Feuchtwangen w 1309 roku przeniósł stolicę państwa krzyżackiego z Wenecji do Malborka. Siegfried von Feuchtwangen zmarł na zamku w Malborku w 1311 roku. Pochowany został w katedrze w Chełmży.




   Podział społeczeństwa był feudalny, gdzie suwerenem był Zakon i jego poddani. Poddanymi byli mieszczanie, mieszkańcy miast, którzy mieli bronić miast, a swoją pracą czyli handlem i rzemiosłem mieli wzbogacać siebie, a poprzez płacenie podatków i ceł wzbogacać państwo krzyżackie. Osady przy zamkach szybko rozwijały się w osady miejskie. Osadnikami miejskimi była ludność niemiecka z niewielką ilością ludności pomorskiej i polskiej. Drugą grupą społeczeństwa była grupa posiadaczy ziemskich czyli głównie rycerze (szlachta staropruska i niemiecka), tzw. „wolni pruscy” i sołtysi. Ta grupa ludności miała na celu obowiązek służby wojskowej, płacenie podatku z dóbr, niektórzy budową zamków, kościołów oraz przewożeniem materiałów na życzenie komtura. Trzecią warstwą stanowili chłopi tj, mieszkańcy wsi należących do Zakonu, feudałów lub tzw. „wolnych pruskich”, którzy mieli uprawiać rolę, zajmować się hodowlą, lasami, bartnictwem, łowieniem ryb itp.



  Miasta lokowano na określonych prawach na sposób niemiecki i osadzano w nich głównie ludność niemiecką. Po wejściu krzyżaków na tereny Ziemi Chełmińskiej wielki mistrz Herman von Salza i kapituła generalna określiła prawa i zadania dla osób zamieszkujących miasta. 28 XII 1233r. określiło tzw. prawo chełmińskie, które zostało oparte na prawie magdeburskim, flamandzkim i śląskim prawie górniczym.  W skład tego prawa wchodziło prawo miejskie tzw. „Weichbild” i prawo zwyczajowe saskie spisane w „Zwierciadle Saskim”.  Prawo chełmińskie wprowadzało nowatorskie zasady ustrojowe, prawne, gospodarcze i przestrzenne (lokacje). 
Prawo chełmińskie   1 X 1251 – odnowiony przywilej.    





W zależności od pochodzenia osadników miejskich stosowano też prawo lubeckie i miastami, które je przyjęło to Elbląg, Braniewo oraz Frombork. Prawo chełmińskie  i prawo lubeckie różniło się w sposobie obierania rady miejskiej, pierwsze prawo wymagało wymianę 1/3 rady co roku, a sądy sprawuje ława, drugie prawo określało, że radni są wybierani dożywotnio i sprawują sądy. Rzemieślnicy i kupcy byli pogrupowani w cechy, które dbały o swe interesy. To pogrupowanie miało też wymiar obronny w czasie oblężeń miast, cechy broniły odcinki murów, często miały swe bramy. Mieszczanie posiadali swe bractwa, które skupiały osoby o podobnych zainteresowaniach i możliwych wspólnych wpływach na zarząd miasta. Bractwa miały charakter polityczny np. bractwa skupione w dworach Artusa (króla Artura), ekskluzywnej gospody, gdzie bogaty patrycjat spotykał się z ważnymi gośćmi miasta, gdzie omawiano różne sprawy gospodarcze i polityczne, a także gdzie suto jedzono i pito Bractwa strzeleckie miały charakter obronny, były też bractwa religijne. Przynależność do „Hanzy”, czyli związku miast współpracujących pod względem ekonomicznym, politycznym, a nawet wojskowym przyczyniało się do zamożności miast. Do hanzeatyckiej strefy pruskiej należały: Elbląg, Braniewo, Toruń, Koenigsberg oraz Gdańsk.


Chełmno – zamek i miasto.   Toruń – zamek i miasto.

   Miasta projektowano i budowano w ten sposób, że po wyznaczeniu rynku z ratuszem, prowadzono ulice prostopadle i równolegle tak, że wyznaczano regularne pola pod zabudowę domów, później kamienic. Przy rynku stawiano też farę z cmentarzem. Miasta otaczano murami z wieżami obronnymi i bramami. Początkowo miasta były budowane z drewna, jednak bardzo szybko zmieniano zabudowę na murowaną przeważnie z cegły. Miasta umiejscawiano przy zamkach. Napływ kolonistów do miast ustał w połowie drugiej poł. XIV w. jednak krzyżakom udało się założyć aż 93 miasta do 1410r.




   Wieś jest fundamentem rozwoju państwa, dostarcza żywności i surowców dla rzemiosła i handlu. Grunty wiejskie są źródłem wpływów podatkowych w formie czynszu i pracy, źródłem osobowym dla armii państwa. Właścicielami gruntu w państwie krzyżackim byli krzyżacy i biskupi. Część gruntów tj. ok 30% zostało sukcesywnie przekazywane pod majątki rycerskie, reszta była zarządzana przez urzędników krzyżackich. Te wsie były przeważnie zasiedlone przez mieszkających tam Prusów oraz przez sukcesywnie sprowadzanych osadników niemieckich. Szlacheccy właściciele gruntów, a także wynajmujący byli zobowiązani do służby wojskowej. Krzyżacy nie chcąc mieć konkurencji możnowładczej czyli zarządzającej dużą ilością gruntów, a jednocześnie chcąc zmaksymalizować swe zyski fiskalne i militarne tworzyli i nadawali małe majątki dużej ilości właścicieli. Z nadaniem określonej ilości ziemi wiązał się rodzaj służby wojskowej. Podstawą do określenia nadań stało się prawo chełmińskie z prawodawstwem saskim. Wielkość nadań była określona miarami – jednostkami powierzchni opartymi na prawie flamandzkim czyli 1 łan składający się z 30 morgów wynosił ok. 16,8 hektarów. Większe nadania tj. powyżej 40 łanów chełmińskich (672 ha) zobowiązywały do służby rycerskiej ciężkozbrojnej (1 służba konna w ciężkiej zbroi, oraz 2 służby konne w zbroi lekkiej), średnie nadania mierzące w przedziale 10 – 40 łanów (168 – 672 ha) do służby konnej w zbroi lekkiej, a najmniejsze do walki pieszej, obrony zamku.

   Chrześcijanie i osoby nowo ochrzczone, teoretycznie były pod opieką papieża, która określała ich jako ludzi wolnych, podlegali tylko w sprawach wiary kościołowi katolickiemu (rzymskiemu). Gwarantowały to pisma papieskie: Honoriusza III z dnia 3 I 1225r, Grzegorza IX z dnia 9 VII 1231r i Innocentego IV z dnia 11 IX 1245r. Po pokonaniu Pomezanii w 1234r. mieszkańcy tej ziemi prawdopodobnie uzyskali jakieś niewielkie uprawnienia i status względem zdobywców. Było to konieczne, by móc zarządzać obcą ludnością, jednak krzyżacy popełnili błąd: ochrzczeni Prusowie zostali potraktowani jako ludność niewolna, a przecież obiecano im wolność, i „…wspomniani bracia mimo wszystko przeciwstawili się takiemu ustępstwu, obarczali nowych nawróconych ciężką służbą, dlatego sąsiadujący [z nimi] poganie, słysząc ich skargi, bali się przyjąć na siebie łagodne jarzmo Pańskie…”[PUB 1.1.218]. Ta polityka doprowadziła do wybuchu I powstania w siedem lat po zdobyciu Pomezanii. Jesienią 1245r. Innocenty IV nakazał krzyżakom zawieszenie broni za pośrednictwem nuncjusza, archidiakona Liège. Układ dzierzgoński z 7 II 1249r. miał zakończyć powstanie, ugoda ta określiła ramy nowego ładu pomiędzy krzyżakami, a mieszkającymi Prusami na ziemiach zagarniętych przez krzyżowców. Ludność pruska uzyskała prawa i obowiązki względem władztwa krzyżackiego. Układ ten określił tzw. prawo pruskie, które było później przeniesione na grunt prawa sądowego.





Ważnym zabytkiem praw pruskich zwyczajowych i wyroków sądowych związanych z sądownictwem na poziomie najniższym jest tzw. IURA PRUTENORUM. W tym spisie praw spisanym ok. 1340r. (najstarszy zachowany odpis), czyli połączeniu zwyczajowych pruskich i niemieckich norm postępowania sądowego jest kilka wzmianek o prawie pomezańskim czyli prawie pruskim. Oznacza to, że prawa zyskane przez Pomezan po klęsce nad Sirgune, a na pewno po I powstaniu stały się prawami wszystkich Prusów po ich podbiciu. Spis z 1340r. jest dowodem, że prawo pruskie obowiązywało w XIV w. i później. Jest to ważny zabytek pruski, bo ukazuje w jaki sposób Prusowie sądzili się, w jaki sposób dziedziczyli i jakie były prawa kobiet.





Układ ten nie określał wielkości nadań, Prusowie pod warunkiem chrztu odtąd posiadają wolność osobistą i mają prawa na równi z innymi grupami ludnościowymi. Warstwa rycerska ma przywilej przepasania pasem rycerskim, ma obowiązek brać udział w wyprawach wojennych, odpowiednio uzbrojeni z własnych środków. Nadania rycerskie określało prawo chełmińskie i było ono z reguły stosowane dla wszystkich narodowości wchodzących w skład państwa krzyżackiego. Prawo chełmińskie odnowiono i zmodyfikowania 1 X 1951r.

   I powstanie pruskie trwało do 1253r. i spowodowało, że grunty należące do Niemców radykalnie zmniejszyły się. Krzyżacy zerwali ugodę i przekreślili prawa Prusów, nawet ówczesny papież Aleksander IV w piśmie z dnia 21 I 1260r. pozwala krzyżakom zmuszać Prusów do służby wojskowej, do budowania zamków i pozwala na branie zakładników. Efektem takiej polityki był wybuch II powstania 20 IX tego samego roku. Ten sam papież już 7 I 1261r. zezwala biskupowi sambijskiemu na nadawanie ziemi Prusom, by zapobiec apostazji. Wybuch powstania wymusiło zmiany polityki na zaborczych władcach ziem pruskich jakimi byli krzyżacy i biskupi. Od połowy 1261r. następuje duża ilość nadań dla Prusów i prawa Prusów zgodne z umową z 1249r. zostają przywrócone i będą już respektowane przez krzyżaków i biskupów diecezji pruskich. Do roku 1300r. zachowało się 88 dokumentów krzyżackich (włączając biskupie) potwierdzających nadania dla Prusów i kilka dla innych nacji.

   Po powstaniach ludność wschodniopruska i Jaćwingowie zostali przemieszczeni w zachodnie części państwa krzyżackiego. Zagęszczenie ludności w zachodnie komturstwa miało na celu zagospodarowanie terenów użytkowanych, ale zaniedbanych, zarośniętych przez las. Wsie zostały zasiedlone przymusowo przez osadników pruskich, co miało znaczenie ekonomiczne, ale też było karą i spowodowało osłabienie więzi Prusów do wsi ojczystych. Nadal nadawano ziemię, nawet wybitnym naczelnikom jaćwieskim jakim byli Skurdo i Skomand, którzy wrócili z emigracji na Litwie.




Chłopi pruscy


   Ludność pruska zamieszkiwała od wieków w swych wspólnotach na swej ziemi, jednak sytuacja prawna po podboju uległa zmianie. Sposób zarządzania gruntami był domeną władzy i w zależności od potrzeb militarnych i zysków ekonomicznych nadawano różne prawa lokacyjne dla wsi tj. prawo chełmińskie (niemieckie) lub prawo pruskie. Zakon porządkował i ujednolicał wielkość działek, wprowadzał odpowiedni ustrój gminny, ustalał zarządcę, rodzaj sądownictwa oraz ustalał wysokość i rodzaj świadczeń. Poddani ze wsi krzyżackich lub biskupich na prawie chełmińskim musieli płacić czynsz z niewielką ilością danin lub szarwarku czyli świadczenia związanego z pracą nad budową i utrzymaniem dróg, mostów, wałów przeciwpowodziowych, budowy twierdz, kościołów, młynów, kuźni, młynów, zwózki materiałów budowlanych i opału itp. Wsie pruskie zostały przejęte przez Zakon z okresu przed-krzyżackiego bez zmian w zakresie osadnictwa, ludność wiejska nadal żyła w dawnych wspólnotach, nawet nazwa osad pozostawała bez zmian. Krzyżackie powiedzonko „pozwólcie Prusom zostać Prusami”, które związane było z tolerowaniem pogaństwa wśród pruskich poddanych określa stosunek władz do tej warstwy społecznej. W zamian za nie wtrącanie się władzy w życie wspólnot wiejskich, miał być wykonywany szarwark czyli podatek w formie robocizny na rzecz państwa. Wysokość i rodzaj świadczenia nie były ustalane prawem, lecz uzależnione były od lokalnych potrzeb państwowych. Sytuacja prawna chłopów mieszkających we wsiach na prawie pruskim była coraz gorsza w miarę umacniania się rządów zakonnych. Urzędnicy, by wybić się w hierarchii urzędniczej często nadmiernie wykorzystywali pruskich poddanych jeśli chodzi o ilość dniówek i ciężar prac. Prusowie wykonywali najcięższe roboty w państwie krzyżackim (wymienione powyżej), zajmowali się bartnictwem oraz hodowlami zwierząt tj. koni, bydła, owiec. Nadmierne wykorzystywanie pruskich poddanych zauważali biskupi. W 1427r. biskup chełmiński wygłosił kazanie na synodzie w Elblągu, w którym przedstawił Zakon, który ciemiężył swych poddanych robociznami, pozbawiał ich dziedzictwa, zabraniał łowienia zwierzyny, ryb, ptaków. Sądy sprawowane przez krzyżackich urzędników uciskały ludność, które zazwyczaj były po stronie władzy. Te praktyki powodowały sprzeciw ludności, który przejawiał się zbiegostwem do miast lub ze wsi na prawie pruskim do wsi na prawie chełmińskim. Chłopi pruscy osiedlali się w majątkach prywatnych przeważnie w nowo powstających wsiach podczas zagospodarowania terenów leśnych. Ubytek ludności chłopskiej na Sambii na przełomie XIV i XVw. był znaczący, bo wynosił ok. 15%. Krzyżacy, by móc powstrzymać ludność poddaną pruską przed zbiegostwem wydawali zarządzenia wzbraniające osadzania chłopów pruskich w nowo zakładanych wsiach na prawie chełmińskim oraz przyjmowania ich w charakterze czeladzi lub służby do gospodarstw rolnych, karczm itp. Nadania wsi podczas akcji kolonizacyjnej terenów puszczańskich, gdzie lokowano wsie na prawie chełmińskim zabraniały również osadzania Prusów z terenów wiejskich należących do Zakonu. Pomimo tych zakazów Prusowie opuszczali swe macierzyste wsie, powodując, że średnio 1o% ludności miejskiej stanowiła ludność pochodzenia pruskiego. Prusowie we wsiach chełmińskich (niemieckich) stanowili ok. 25% ludności wiejskiej. W późniejszym okresie Zakon zmieniał status lokacji wsi pruskich na prawo chełmińskie na wzór wsi pruskich należących do biskupstwa warmijskiego. W tymże biskupstwie nie było wsi poddanych na prawie pruskim, było to związane z faktem lepszej efektywności gospodarczej i fiskalnej dla właściciela wsi.


Szlachta pruska


   Administracja zakonna już po wkroczeniu na zdobyte ziemie, zagospodarowywała majątki Prusów w ten sposób, że dawne majątki nobilów pruskich były nadawane starym właścicielom, pod warunkiem chrztu, ale już z opłatą czynszową i służbą wojskową. W zależności od warunków glebowych i stanu gruntów rozmierzano grunty, określano granice majątków i nadawano je osobom, które mogły tę ziemię obrobić i które mogły pełnić służbę wojskową. Część areałów, które już były użytkowane, w większości wracały do poprzednich właścicieli, pozostałe areały oraz nowo utworzone majątki były dawane rycerzom, głównie z ziem niemieckich. Nadania były związane z określeniem nadziału ziemi oraz ilości rodzin pruskich tam mieszkających. Właściciele ziem posiadali prawo lokowania wsi na określonym prawie oraz prawo sprowadzania osadników przeważnie pruskich lub niemieckich.

   Wyznaczanie granic wsi, często je powiększając i ich nadawanie miało na celu maksymalnego wykorzystania ekonomicznego i militarnego czyli pozyskania większej ilości właścicieli majątków ziemskich do służby wojskowej. W ten sposób zakon krzyżacki zaczął tworzyć warstwę rycerstwa pruskiego, które było podstawą sił zbrojnych państwa krzyżackiego.


W skład rycerstwa pruskiego wchodzili:


Feudałowie tzw. „wielcy wolni” – potomkowie naczelników (królów), możnych i witingów (antiqui witing) czyli szlachty staropruskiej. Otrzymywali oni nadania zgodnie z prawem chełmińskim lub prawem pruskim. Oba te prawa nakładały służbę w zbroi lekkiej, jednak zakres obszar powołania był nieograniczony w prawie pruskim i mógł dotyczyć obrony lub ekspedycji na Litwę lub Polskę. W prawie chełmińskim obszar powołania ograniczał się do obrony ziemi przynależnej, czyli właściciel nadania na ziemi chełmińskiej tylko stawał do obrony tego obszaru przed najeźdźcą. Posiadanie prawa chełmińskiego z uprawnieniami sądowymi pozwalało właścicielowi utworzenie wsi na tymże prawie, osadzanie w niej chłopów pruskich, litewskich, niemieckich i polskich. Prawo pruskie nie dawało pozwolenia na sądownictwo i ludność była poddana sądom krzyżackim. Nadania zazwyczaj były związane z nadaniem ziemi posiadanej od dawna przez rodzinę właściciela nadania. Krzyżacy często powiększali areał nadania, określali ich granicę, a wielkość majątków t0 przeważnie 8-40 łanów.



PrUB 1.2.292 – [1263-1269]. – Ludwig [von Baldersheim], Mistrz Krajowy Zakonu krzyżackiego w Prusach, przekazuje Prusowi Lubenowi i jego spadkobiercom 8 łanów na polu Rediten w okolicy Elbląga.

PrUB 1.2.353 – 1277 19 lutego Elbląg. – Konrad von Thierberg, Marszałek Zakonu krzyżackiego w Prusach, daje Pigantowi, Mayseylowi, Stonemowi, Naschomowi i ich spadkobiercom 36 łanów na polu Leicznicz, Pigantowi 12 łanów, pozostałe 8 łanów pozostałym.

PrUB 1.2.475 – 1285 12 grudnia Christburg. – Konrad von Thierberg, Mistrz Krajowy Zakonu krzyżackiego w Prusach, przekazuje Prusowi Tulokoithe , jego braciom i ich spadkobiercom wieś Löthen (powiat Morąg).


   Ilość majątków posiadanych przez feudałów pochodzenia pruskiego względem feudałów niemieckich była nierównomierna i tak w Barcji 70% należało do Niemców, a 30% do Prusów, a w Sambii prawie 100% należało do Prusów. Średnio w państwie krzyżackim (na dawnych terenach pruskich) było mniej więcej tyle samo majątków należących do Prusów jak i do Niemców. Zrównanie prawne pomiędzy feudałami pruskimi i niemieckimi spowodowało, że obie te grupy zaczęły mieszać się przez związki małżeńskie i w tej grupie następowała najszybsza germanizacja jeśli chodzi o zwyczaje, i o język. Niemiecki był językiem urzędowym, imiona na chrzcie były głównie niemieckie, a nazwiska były odmiejscowe od nazw nowych wsi nazwanych po niemiecku lub zostały zniemczone przez zapis skryby. Rodziny szlachty pruskiej von Wappel, von Rabe czy von Kalkstein wywodziły się od możnego Prusa Tessyma, zaś elbląska, bogata rodzina mieszczańska Zemehl wywodziła się od rodu pruskiego Samile.


Królowie – [prus,] Kuningas – grupa nobili najwyżej postawionych w hierarchii społecznej Prus, w okresie przed-krzyżackim byli to głównie naczelnicy ziem, którzy posiadali prawa władcze nad społecznością danej ziemi (okręgu). Naczelnicy byli wybierani przez wiec i naczelnikiem mógł być każdy wybrany z rodów, jednak przez stulecia powstały rody królewskie i z potomków tych rodów byli wybierani naczelnicy. Krzyżacy uznawali potomków tych rodów jako arystokrację i zapisywani byli przy nadaniach jako „kunige” lub „reges” dla podkreślenia ich statusu jakim cieszyli się wśród Prusów. Krzyżacy korzystali z ich statusu, z ich uznania społecznego jakim się cieszyli w okolicy, gdzie wykorzystywano ich jako rozjemców przy lokalnych konfliktach. Nadania jednak dla nich były różne, podobne jak dla innych Prusów na prawie pruskim, często z poszerzonymi uprawnieniami sądowniczymi. Część królów posiadało prawo do przebywania na zamkach, w których za pomoc w zarządzaniu ludnością autochtoniczną otrzymywali utrzymanie tj, żywność, ubiór (flandryjskie sukno) i zapłatę. Status królów na zamkach był podobny jak „wittingów zamkowych”.


Wittingowie – [prus.] Vitingis – przed podbojem w Prusach istniała wyspecjalizowana grupa wojowników wywodząca się ze szlachty pruskiej (nobili). Naczelnicy i możni wynajmowali ich do celów militarnych tj. wypraw zbrojnych lub obrony przed wrogiem. Rodziny witingów posiadały dobra w całych Prusach i tworzyły ze sobą krąg krewniaczy. Nazwa „vitingis” ma pochodzenie germańskie, co może się kojarzyć ze skandynawskim kręgiem kulturowym związanym ze sposobem wojowania i życia ich wspólnot rodzinnych. Krzyżacy w okresie podboju wykorzystywali część wittingów przeciw powstańcom pruskim i 1299r spisali ich jako „antiqui witingi” z Sambii, którzy pozostali wiernymi wobec zakonu krzyżackiego podczas powstań. W zapisie z 10 VIII 1299 podano 84 imion rycerzy pruskich z grupy „starożytnych wittingów”. Wittingowie posiadali swoje uprzywilejowane prawo tj. prawo dziedziczenia przez kobiety w rodzie oraz prawo sądownicze nad swymi poddanymi, czyli było bliższe chełmińskiemu niż pruskiemu.

   Od poł. XIV w. termin „witting” stracił dawne znaczenie określające osobę możną – wojownika, od tego momentu określał specjalną służbę wojskową na rzecz zamku (witting zamkowy). Byli to żołnierze wyspecjalizowani w rzemiośle wojennym, wywodzili się przeważnie z tzw. „małych wolnych”, ale też z potomków „starych wittingów”. Zamieszkiwali w zamkach, dostawali za swą służbę płacę, jedzenie, ubiór (kolor biały i czerwony), konia i uzbrojenie. Pełnili służbę w swych chorągwiach i małych oddziałach spełniając różne rozkazy. Ze względu, że byli wojownikami o szczególnie wartości bojowej na wojnie prowadzili działania zwiadowcze, rozpoznawcze, pościgowe, osłonowe i ubezpieczające. W okresie pokoju pełnili służbę wartowniczą na murach, przy rozbudowie zamków jako osoby dozorujące prace fortyfikacyjne, dozorcy stadnin oraz prowadzili dozór nad pocztą czyli przewozem ważnych wiadomości, czy pieniędzy. Za udział w tych specjalnych jednostkach wojskowych, wittingowie otrzymywali majątki przeważnie o wielkości jak „mali wolni”. Ilość wittingów pełniących służbę na zamkach na przełomie XIV i XV wieku wynosiła 120-160 osób.


Skalowowie – Prusowie zamieszkujące ziemie Skalowię, najbardziej wysunięta ziemia na północ i wschód, leżąca przy zalewie kurońskim, przez środek terytorium przepływał w swym dolnym biegu Niemien ze wschodu na zachód. Ze Skalowią od północy graniczyła Żmudź, która odgraniczała ziemie zakonne linii pruskiej i inflanckiej. To strategiczne położenie Skalowii w wojnie ze Żmudzią i Litwą próbowali wykorzystać militarnie Prusów – Skalowów. Oparciem militarnym było wzniesienie w 1289r. zamku w Ragnecie, a później przez następne 100 lat kilku następnych fortyfikacji drewniano-ziemnych tj. Schalauerberg (dosł. Góra Skalowów)  czy Ritterwerder (dosł. wyspa rycerzy, obecnie Kowno). Dla walczących po stronie krzyżackiej, wiernych Pomezanów wybudowano „zamek Pomezanów” obok Dzierzgonia. Na wzór tej fortyfikacji wybudowano  zamek Schalauerber (1292r.) i osadzono tam wojowników z rodzinami. Okres nadań dla nobili skalowskich trwał po zakończeniu podboju tej ziemi do poł. XIVw. Nadania te dotyczyły ziem uprzednio zamieszkałych przez Skalowów, więc należy przypuszczać, że krzyżacy ponawiali przynależność ziemską do dawnych właścicieli, z nowymi prawami i obowiązkami. Ciekawe, że prawo do dziedziczenia przypadało kobietom tj wdowom i córkom. Kobiety były zwolnione z czynszu, ale nie z szarwarku, dziedziczyły wszystkie dobra oprócz uzbrojenia i koni. Uprawnienia do dziedziczenia nabywały boczne linie krewnych, ale też jego „przyjaciele”. Te uprawnienia dziedziczenia wskazuje, ze Skalowowie żyli i walczyli w swej grupie – drużynie. Po napadach Litwinów i Żmudzinów w 1365r. Skalowowie zostali zmuszeni do dalszego skoszarowania w okolicy Ragnety. Ze względu na brak możliwości wytworzenia dóbr ze zniszczonych majątków, Skalowowie otrzymywali przez zakon zaopatrzenie w żywność, W całych Prusach zbierano dodatkową daninę tzw.  „zboże szalweńskie” czyli zboże, mąkę lub chleb na potrzeby Skalowów. Skalowowie otrzymywali zapłatę, ubiór tj. buty , spodnie, szaty, broń i konie. Szacuje się, że tylko pod Ragnetą zamieszkiwało do 1500 osób, co oznaczało ok 150 osobowy oddział doborowego wojska. Ilość wszystkich wojsk skalowskich mógł sięgać do 1 tys. wojowników, tak że po bitwie grunwaldzkiej Skalowowie stanowili główną grupę bojową w Prusach Dolnych.


szlachta służebna czyli „mali wolni” – potomkowie wolnych Prusów, potomkowie należący do rodów pruskich oraz osoby, które awansowały w drabinie społecznej poprzez służbę wojskową lub służbę administracyjną. Nazywani byli „wolnymi- frei” lub „equites prutheni” czyli „rycerze pruscy”. Nadania były mniejsze w wymiarze 2-6 radeł na prawie pruskim lub 2-4 łanów na prawie chełmińskim.



PrUB 1.2.295 – [1263-1269]. Grudziądz. – Ludwig [von Baldersheim], Mistrz Krajowy Zakonu krzyżackiego w Prusach, przyznaje Prusowi Tulizede i jego spadkobiercom pole Kuxen na prawie chełmińskim.

PrUB 1.2.530 – 1288 11 października Bałga. – Meinhard von Querfurt, Mistrz Krajowy w Prusach, daje Prusowi Szymonowi i jego braciom Coitinis i Keytis 4 radła na polu Sieslack na prawie chełmińskim.

PrUB 1.2.677 – 1297 1 lipca Tapiawa. – Meinhard von Querfurt, Mistrz Krajowy Zakonu krzyżackiego w Prusach, przekazuje Teykote von Schobern i jego spadkobiercom 2 radła w polu Schobern.


   Te drugie nadania były rzadziej nadawane, ale wielkości nadań wzrastały, gdy akcja kolonizacyjna była przeprowadzona na terenach nowo zasiedlanych (30-40 łanów). Najwięcej takich nadań było na ziemiach najbardziej zaludnionych przez Prusów tj. Sambii, Natangii, Pogezanii, Pomezanii i Warmii. Na tych terenach Prusowie zamieszkiwali dawne lauksy (pola) i kajmy (wsie) , gdzie sposób życia był tradycyjny, zwyczaje nie zmieniały się. Sposób gospodarowania był niezmieniony, o czym świadczy jednostka miary nadań czyli radło (Hacke). 1 radło to powierzchnia gruntu obrabiana przez zaprzęg woła lub konia wyposażonego w radło w ciągu 1 miesiąca (30 dni). Powierzchnia ta zależała od rodzaju gleby (ciężka, lekka) i wynosiła w przedziale 12-18 ha. Radło było stosowane przez Prusów, a konsekwencją była tzw. dwupolówka, działki rolne były w formie prostokąta, bliskie kwadratu, bo działka musiała być orana wzdłuż i poprzek. W niedługim czasie radło zostało zastąpione przez pług, dwupolówka na trójpolówkę, a radło (pow. pola) na łan lub morgi (mórg to 1/30 łana). Polityka osadnicza prowadzona przez krzyżaków, także sprzyjała nadawaniu Prusom ziemi na ziemiach wydzieranych puszczom zwłaszcza tereny dawnej Galindii i tereny przygraniczne z Litwą. Te nadania charakteryzowały się nadanym prawem chełmińskim, gdzie właściciel mógł osiedlić kilku chłopów i gdzie nadawał im od 1-2 łanów. Miało to miejsce w wypadku posiadłości większych, zaś w majątkach kilku łanowych lub kilku radłowych pracowała lub współgospodarzyła rodzina właściciela lub osadzano chłopów zagrodników, dawano im 1-2 mórg pola albo wynajmowano ludzi do okresowych prac rolnych.


Od samego początku podboju ziem pruskich, krzyżacy prowadzili swą politykę gospodarczą i społeczną, by móc wykorzystać potencjał ludności podbitej i jej ziemię w sposób optymalny.  Budowa twierdz, a przy nich miast, wprowadzanie administracji, chrystianizacja Prusów i sprowadzanie niemieckich osadników do miast i wsi powodowały umacnianie władztwa krzyżackiego. Powstania pruskie spowodowały zmniejszenie populacji niemieckiej wiejskiej i miejskiej. Krzyżacy, by móc budować fundamenty swego państwa musieli sprowadzać osadników na obszary wyludnione  przez walki i na obszary, które dotąd nie były wykorzystywane. Do tego celu ustanowiono przywilej chełmiński, który dawał dużą wolność osobistą i prawną dla mieszczan, dla szlachty, ale też dla chłopów. Ten przywilej był celowany dla osadników niemieckich, jednak jak się okazało spora część właścicieli i osadników była Prusami. Polityka krzyżacka względem Prusów zmieniała się w czasie, pomimo porozumienia z Pomezanami w 1234r. ludność pruska była ciemiężona i traktowana przez zdobywców jako ludność niewolna. I powstanie pruskie spowodowało, że  układ dzierzgoński z 1249r.  zawarty pomiędzy krzyżakami, a Prusami teoretycznie gwarantował Prusom wolności takie jak niemieckim osadnikom. Ten przywilej został nazwany prawem pruskim. Opieszałość Zakonu we wprowadzaniu odpowiednich praw dla Prusów, a nawet zgoda papieska ze stycznia 1260r. na zmuszanie Prusów do odbywania służby wojskowej przeciw innym Prusom, zmuszanie ludności zależnej do budowania zamków. Zgoda papieska obejmowała możliwość brania przez  Zakon zakładników jako narzędzie wymuszania i terroru. Wybuch II powstania w 1260r. całkowicie „zmieniło” podejście papieskie; tenże sam papież Aleksander IV w bulli ze stycznia 1261r. zezwala biskupowi Sambii na przekazywanie majątku w lenno nowo nawróconym Prusom, by zapobiec ich apostazji, a dokładniej, by zapobiec powstaniu. Ta bulla spowodowała zmianę polityki krzyżackiej względem Prusów, odtąd dopiero Prusowie otrzymywali stopniowo majątki. W krzyżackim państwie powstał zamysł, że Prusowie mieli odgrywać dwie podstawowe role: bycie chłopami lub bycie żołnierzami. Chłopi pruscy, którzy w większości żyli we wsiach należących do zakonu, żyli w swych dawnych osadach,  starym zwyczajem, nierzadko w pogaństwie, jednak ich los był ciężki. Na ich barki włożono ciężar jakim była praca nad materialnym powodzeniem państwa krzyżackiego. Do dzisiaj podziwiamy różne budowle, kościoły fundowane przez Zakon, zwłaszcza zamki-twierdze, które były budowane rękoma pruskich chłopów. Druga kategoria to żołnierze, których władza krzyżacka wykreowała w ramach tzw. dużych i małych wolnych. Stanowili oni z rodzinami szlachtę krzyżacką, jako wojsko stanowili główny trzon armii krzyżackiej. Stosunek liczbowy pruskiej ludności wolnej do poddanej był wysoki i wynosił ok. 1/3 wolnych i 2/3 poddanych.

Walka o wolność

Rycerz Chrystusowy zadaje więc śmierć z całkowitym spokojem …

jeśli umiera, to dla swego dobra, jeśli zabija, to dla Chrystusa …

Zabijając złoczyńcę, nie postępuje jak zabójca, ale, że tak powiem, jak złobójca. 

…. Zabić nieprzyjaciela dla Chrystusa, to pozyskać go dla Chrystusa …

Zabijając poganina, Chrześcijanin może się okryć chwałą, gdyż działa na chwałę Chrystusa;

śmierć Chrześcijanina zostaje sowicie wynagrodzona przez jego Króla.


św. Bernard z Clairvaux, Liber ad Milites Templi de laude novae militiae



ernard z Clairvaux, opat cysterski, mistyk i doktor Kościoła, współorganizator II wyprawy krzyżowej. Treści w dziele Liber ad Milites Templi de laude novae militiae pisane dla templeriuszy stają się główną ideologią walki z niechrześcijanami. Niechrześcijanie zwani poganami są potraktowani nie jako ludzie lecz jako idea zła. Piąte przykazanie „Nie zabijaj” zostało zastąpione „Zabij zło” inaczej poganin to „zło”, które trzeba zlikwidować, zniszczyć. Ta zbrodnicza wypowiedź Świętego, Doktora Kościoła zdejmowała odpowiedzialność moralną za zbrodnie popełnione przez mnichów-rycerzy. Odtąd członkowie zakonów rycerskich i krzyżowcy będą mogli bez konsekwencji moralnych, wyrzutów sumienia mordować dzieci, kobiety i mężczyzn, palić ich domy, zabierać ziemie….na chwałę Chrystusa. Ta krwawa „ewangelizacja” ma stać się „dobrem wiecznym” dla ofiar pogromów. Tu nie chodzi o walkę obronną chrześcijaństwa przeciw poganom, tu chodzi o agresywną postawę wobec „zła” jakim są ludy niechrześcijańskie. Ta zakłamana i szatańska ideologia Bernarda z Clairvaux doprowadziła do śmierci  narodów i wielu milionów ludzi. Prusowie stali się ofiarą ideologii krucjatowej i za to Bernard opat nigdy już nie powinien być nazwany Świętym, winien być potraktowany jak inni podobni mu ideolodzy np. Hitler, Stalin czy Mao. Owoce ich pracy to niesienie śmierci w różnych wymiarach.



Pośrednim owocem „pracy” Bernarda było też powstanie Zakonu krzyżackiego w 1190r. w Akce.




Szwagrem króla Andrzeja II był książe śląski Henryk Brodaty (ich żony Gertruda i Jadwiga były siostrami księcia Meran von Andechs). Henryk Brodaty wraz z Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim w ramach trójprzymierza przygotowali wyprawy grabieżcze na Prusów w latach 1222 i 1223. Pomimo dużego wkładu finansowego Piastowie nie byli w stanie nic osiągnąć. W 1222 r. Henryk Brodaty nadał krzyżakom wieś Łasusice. Przyjaciółmi wielkiego mistrza Hermana von Salza byli Ekbert biskup Bambergu i Berthold patriarcha Akwilei, a ci ostatni byli …braćmi Jadwigi (późniejszej świętej) i Gertrudy. Wstawiennictwo biskupów-szwagrów i zapewne żony Jadwigi u Henryka Brodatego spowodowało sprowadzenie krzyżaków do Polski. Możliwe,  że w tym samym czasie Henryk Brodaty zaproponował Konradowi Mazowieckiemu sprowadzenie krzyżaków na jego ziemie, jednak realizacja tego zamierzenia rozpoczęła się po wypędzeniu krzyżaków z Węgier.




Krzyżacy po „nauczce węgierskiej” przystąpili do prawnych negocjacji w sprawie nadania Chełmna i ziem jemu przynależnych oraz ziem zdobytych na Prusach. Nadania księcia Konrada Mazowieckiego na rzecz krzyżaków w 1228 r. i 1230 r. (tzw. przywilej kruszwicki), potwierdzenie tych nadań przez papieża w 1230 r. oraz mandaty papieskie w 1233 r. wzywające krzyżowców do podporządkowania się krzyżakom w trakcie krucjaty przeciw Prusom dały uprawomocnienie posiadania Ziemi Chełmińskiej. W 1234 r. papież wystawił bullę protekcyjną dla krzyżaków w zamian ich oddania się pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Krzyżacy już byli pod opieką papieską, zaś kolejnym opiekunem stał się cesarz Fryderyk II, który potwierdził nadanie Chełmna i ziem przynależnych dla Zakonu, zaś wielki mistrz zdobył uprawnienia równe książętom Rzeszy. Ten przywilej zwany „Złotą Bullą z Rimini” spisany w 1235 r. został antydatowany na 1226 r. i spowodował, że Konrad stracił podstawę prawną do ingerencji w sprawy Ziemi Chełmińskiej. Zakon dopiero po nadaniach Konrada przystąpił do działań, gdzie pierwszym ich grodem została fortyfikacja zwana „Vogelsang” czyli „ptasim śpiewem”. Rzeczywiście nazwa adekwatna, bo krzyżacy wtedy „cienko śpiewali”, było ich kilku i to na lewym brzegu Wisły naprzeciw obecnego Torunia. Dlaczego Vogelsang wybudowano na lewobrzeżnym brzegu Wisły? Odpowiedź jest prosta: w 1230 r. Prusowie kontrolowali całą Ziemię Chełmińską, natomiast Konrad Mazowiecki nadawał krzyżakom ziemie nad którymi w rzeczywistości nie panował i których faktycznie nie posiadał.


Warownia w Starym Toruniu (obraz malowany w późniejszym okresie przedstawia pogańskich Prusów jako Turków – pogan.


Dopiero w 1231 r. krzyżacy przy wsparciu wojsk Konrada przeprawili się na drugi brzeg Wisły i założyli gród w Starym Toruniu. Ciekawe, że podstawą grodu stał się wielki dąb, który został otoczony obwarowaniami i murami. Już w 1232 r. krzyżacy wraz krzyżowcami (zapewne mazowieckimi) opanowali Chełmno, ale nie mogli jeszcze panować nad Ziemią Chełmińską.


Pipin – nobil pruski pochodzący z rejonu Pigży niedaleko Chełmży. Przeciwnik krzyżacki, zdradzony przez swego wuja, pochwycony przez krzyżaków, przywiązany do końskiego ogona powleczony do Torunia, gdzie rozcięto mu brzuch, wyjęto i przybito jelito do drzewa i zmuszono do biegu, tak aby wnętrzności owijały się wokół pnia. Później powieszono go na tym drzewie. To okrucieństwo krzyżaków było symboliczną zapowiedzią co czeka Prusy w niedalekiej przyszłości.



Pierwszym krokiem zdobycia i ujarzmienia Prusów była wielka bitwa nad rzeką Sirgune (Dzierzgoń). Bitwa rycerstwa pruskiego z wielkiej ziemi Pomezanii z wielką krucjatą z udziałem:


– sił książąt polskich (wojska księcia śląskiego Henryka Brodatego jego syna Henryka Pobożnego, wojska księcia Konrada Mazowieckiego, jego syna Kazimierza księcia kujawskiego, Władysława Wielkopolskiego, Henryka Brodatego księcia śląskiego (razem 11,2 tys. żołnierzy).


– sił książąt pomorskich (wojska księcia gdańskiego Świętopełka i jego brata Sambora księcia lubiszewskiego. (5 tys. żołnierzy).


– sił wojsk krucjatowych z Niemiec (5 tys. żołnierzy).


– siły krzyżackie czyli kilkunastu braci-rycerzy wraz  z giermkami.


Bitwa była zacięta i początkowo wyrównana, jednak przewaga krzyżowców przeważyła szalę zwycięstwa.


Ilość wojsk pruskich ok. 8 tys. żołnierzy, zaś przewaga wojsk krzyżowych trzykrotna nad wojskiem pruskim. Prusowie ze względu na małą ilość wojska ustawili swe szyki obok gęstego lasu, gdzie w sytuacji kryzysowej mogli uciec. W początkowej fazie bitwy, walka była wyrównana. Ustawienie, męstwo i uzbrojenie Prusów wystarczało, by równoważyć przewagę liczebną przeciwnika. Druga faza to przejście wojsk Pomorzan przez gęsty las i uderzenie z boku wojsk pruskich. Ten ruch spowodował poszerzenie linii walki i odcięcie możliwości ucieczki Prusów z pola walki. Ta bitwa w konsekwencji stała się wielką rzezią dla Prusów (5 tys.), ale też dla krzyżowców (4 tys.). Bitwę wygrali Pomorzanie i Polacy, zaś wygraną zgarnęli krzyżacy. Konsekwencją tej bitwy było wybicie dużej części rycerstwa pruskiego czyli przywódczej części społeczeństwa Ziemi Pomezańskiej. Pozostali nobile, by chronić swych ludzi (rody) musieli się poddać. Prusowie z innych ziem, nie chcieli walczyć za Pomezanię lub nie zdążyli jej udzielić. Tak czy inaczej niezależność ziem pruskich spowodowała niemożność przeciwstawienia się dużym formacjom wojsk nieprzyjacielskich. Brak wytworzenia instytucji naczelnika wszystkich ziem pruskich, bo taki naczelnik mógłby się usamodzielnić i stworzyć królestwo spowodowało w konsekwencji utratę niepodległości. Prusowie nie chcąc utraty wolności od swego króla, pogrążyli się w niewolę u obcego. Nastąpiły negocjacje Pomezan z najeźdźcą poprzez legata papieskiego z krzyżakami i zapewne doszło do układu, gdzie nobile pozostawali przy swych ziemiach i prawach zwyczajowych, natomiast musieli wejść w prawo lenne i zostali zmuszeni do chrztu. Wielu Pomezan wtedy już było chrześcijanami. Chrześcijanie i przymuszeni do nawrócenia zdobywali jednak wolność osobistą tzn. nie mogli zostać niewolnikami lub oddanymi w poddaństwo. Prawo lenne wymagało opłaty za majątek w formie pieniężnej i służby wojskowej.


Krzyżacy podobnie jak Kawalerowie Mieczowi na wzór rzymski, a może na wzór Wilhelma Zdobywcy na ziemiach zdobytych budowali twierdze przeważnie na zdobytych pruskich grodach, które miały strzec i stawać się centrami nowej władzy nad podbitym społeczeństwem. Zbudowano w tym okresie zamki w Kwidzynie i Radzynie. Zamki te stały się bazami do dalszej ekspansji wojsk krzyżowych. W 1236r. margrabia miśnieński Henryk wraz ze swymi oddziałami przyłączył do zdobyczy krzyżackich najstarsze kulturowo centrum pruskie czyli rejony Pomezanii i Warmii. Zdobycze w rejonie Druso zostały zabezpieczone wybudowaniem zamku w Elblągu. W tym okresie wybudowano też zamek w Dzierzgoniu. W 1239r. na wyprawę krzyżową przybył książę saski Otto z Brunszwiku. Wojska Ottona przyczyniły się do uchronienia zdobytej wcześniej przez krzyżowców Bałgi, a w tym okresie oblężonej przez Prusów. Krzyżowcy i krzyżacy do 1342 podbili ziemie Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Natangów i Bartów. Władztwo krzyżackie z tego okresu było narzucone siłą, i nie mogło mieć trwałego oparcia w społeczeństwie pruskim. Krzyżacy nie mogli w krótkim czasie stworzyć administracji, która mogła narzucić więzów społeczno-ekonomicznych. Mogli stosować  tylko rozwiązania siłowe czyli wymuszenia i terror. Odpowiedź na te działania najeźdźcy miała nadejść od strony Prusów.


Bohater bitwy nad Sirgune, pogromca Prusów książę gdański Świętopełk popadł w spór z krzyżakami o prawobrzeżne ziemie przy ujściu Wisły , oraz o opłatę za żeglugę przez Wisłę. Krzyżacy uważali, że ziemie na zachód od Wisły należą do Prusów czyli należą do nich, a żegluga winna być darmowa. Biskup pruski Chrystian po bitwie nad Sirgune (nad Dzierzgonią) podążył do Sambów, gdzie został przez nich uwięziony. Chrystian zachęcony zwycięstwem krzyżowców, chciał pierwszy „zdobyć” Sambię poprzez wprowadzenie chrześcijaństwa. Chciał w ten sposób przechytrzyć krzyżaków, zdobyć wpływy i ziemie na rzecz Kościoła. Stałby się osobą numer jeden w tym rejonie. Jedynym atutem dla Prusów, byłby brak rzezi i poniżania ludności przez krzyżowców. Zapewne to właśnie ta oferta była kartą, którą grał biskup Chrystian. Niestety Sambowie nie mogli poddać narodu, a biskup przegrał swą „grę” o dusze pruskie. Krzyżacy zajęli Zantyr, siedzibę biskupa, co stanowiło zagrożenie dla ziem Świętopełka. W odwecie książe gdański wybudował w Sartowicach gród skąd ściągał cła od krzyżaków i ich sojuszników. Droga wodna Wisłą była niezwykle cenna strategicznie dla krzyżaków. Tą drogą przybywali krzyżowcy, niemieccy osadnicy miejscy, sprzęt militarny, budowlany, dobra z baliwatów. Wisła to szlak handlowy dla potentatów z miast Hanzy, które zaczynały inwestować w siostrzane miasta tj. Toruń i Elbląg. Klęska połączonych wojsk krzyżackich, kawalerów mieczowych i krzyżowców duńskich z wojskami rusińskimi w bitwie lodowej na jeziorze Pejpus stała się przyczynkiem nowej wojny. Nastąpiła wojna pomiędzy Pomorzanami z siłami polsko-krzyżackimi. Początek tego zatargu tj. wypad wojsk Świętopełka w 1242r. na Ziemię Chełmińską spowodował jego ekskomunikę. Najazdy książąt piastowskich i zajęcie przez nich Nakła i Wyszogrodu, oraz najazdy krzyżaków na księstwo gdańskie i spalenie klasztoru w Oliwie spowodowały, że Świętopełk zmuszony został do rozmów pokojowych. Syn księcia został zakładnikiem krzyżackim, został wywieziony do Austrii, a Świętopełk został przez krótki czas unieruchomiony politycznie i militarnie.




Około połowy roku 1243r. Prusowie z ziem podbitych przeważnie chrześcijanie i pogańscy Prusowie z ziem wolnych powstali przeciw panowaniu krzyżackiemu. W krótkim czasie zmietli warownie i umocnienia przybyszy. Tylko zamki w Elblągu, Bałdze, Radzyniu, Chełmnie (Starogrodzie) i Toruniu ostały się w rękach Zakonu. W czerwcu 1243r. Prusowie wraz z Jaćwingami oblegali Chełmno jednak bez powodzenia. Możliwe, że nawet oddziały litewskie brały udział w walkach, jednak w tym okresie jest to mało prawdopodobne, bo Litwa była zaangażowana na wschodzie, a Mendog umacniał swą władzę. Bardziej prawdopodobnym jest podobieństwo ubioru wojennego Prusów mieszkających w północno-wschodnich rejonach Prus do ubioru litewskiego, czy jaćwieskiego.




Ugrupowanie wojsk prusko-jaćwieskich podążyło spod Chełmna w kierunku dzisiejszego Grudziądza wzdłuż Wisły. Była to droga stosunkowo bezpieczna, bo chroniła ich z lewej strony. Dobrym miejscem na obozowisko był rejon jeziora Rządz, gdzie jezioro, okoliczne moczary  i Wisła tworzyły naturalną ochronę przed przeciwnikiem. Z drugiej strony może to stworzyć pułapkę i możliwość utratę wojska. Na tę drugą ewentualność liczyli krzyżacy, którzy wraz z wojskiem chroniącym Chełmno (krzyżowcy i mieszkańcy) wyruszyli w pogoni za Prusami. Tu nastąpił rozłam decyzyjny wśród dowódców krzyżackich o sposobie rozegrania pogromu Prusów. Atak od strony tylnej straży został zarzucony przez głównodowodzącego marszałka zakonu Berlewina na rzecz ataku od strony szpicy. Atak krzyżaków spowodował odwrót przedniej straży, a tabory jadące z przodu spowodowały spowolnienie jazdy. Krzyżacy zostali klasycznie wciągnięci pozorowanym odwrotem, następnie otoczeni i zniszczeni. Z czterystu jeźdźców tylko dziesięciu uratowało się ucieczką. W niedługim czasie na pomoc przybyło dwustu jeźdźców z Torunia, a widząc pogrom wojsk chełmińskich próbowali uciec, jednakże Prusowie ścigając wielu ich zabili. Prawdopodobna data bitwy to: 15 VI 1243r. Bitwa ta była wielkim zwycięstwem nad wojskami krzyżackimi i spowodowała niemożność ich działania. 


Pokonanie wojsk krzyżackich miało zaważyć też na decyzji Świętopełka na konfrontację z resztkami Zakonu. Pomorzanie dołączyli do Prusów w walkach ze wspólnym wrogiem. Świętopełk zdobył Sartowice, spalił Chełmno, wybudował zamek w Świeciu i zaczął kontrolować przepływ na Wiśle. Akcje dyplomatyczne Zakonu u Papieża doprowadziły do wysłania legata Opizo, który swym działaniem wpłynął na przybywanie do wojsk krzyżackich coraz większej ilości krzyżowców. Układ krzyżaków z polskim księciem Kazimierzem Kujawskim spowodował zmianę układu sił. W zamian za odstąpienie połowy posiadanej ziemi lubawskiej krzyżacy uzyskali wsparcie militarne ze strony wojsk polskich i napływ krzyżowców z całej Polski.


Wyjazd rycerza – krzyżowca na wyprawę  do Prus.


W „Kronice Ziemi Pruskiej” w rozdziale 52 jest ciekawy zapis o rycerzu polskim z Krakowa, który został przyjęty do Zakonu z wielkimi honorami. Te honory były związane z pomocą żywnościową jaką dał Polak dla głodujących krzyżaków w Toruniu, wysłał on bowiem trzy statki pełne żywności w tym 300 szt. bydła. Dopiero w końcu 1247r. wojska krzyżowe i krzyżackie miały na tyle sił, by odbić rejony Dzierzgonia i w początkach 1248r. wybudować nowy zamek Dzierzgoń, które wojska Pomorzan i Prusów już nie mogły zdobyć. To i inne niepowodzenia Pomorzan spowodowały odstąpienie Świętopełka od sojuszu z Prusami. Ugoda krzyżacko-pomorska spowodowała też układ pokojowy krzyżacko-pruski zawarty 7 II 1249r. w Dzierzgoniu. Gwarantowała ona wolność osobistą i dobra osobiste Prusów pod warunkiem przyjęcia chrześcijaństwa. Prawo sądownicze w tym prawo dziedziczenia miało być oparte na tzw „prawie polskim”, Prusowie mieli płacić dziesięcinę i wykonywać służbę wojskową dla krzyżaków. Ugoda zastała podpisana przez nobili Pomezanów, Warmów i Natangów i obejmowała wszystkich Prusów pod władztwem krzyżackim. Krzyżacy napadli na Natangię w listopadzie 1249 roku i wg Piotra z Dusburga „”zniszczyli ją ogniem i grabieżą. Gdy dokonali wielkiej rzezi na ludziach i chcieli wracać” zostali otoczeni pod Krukowem i poddali się w nadziei na ocalenie. 29 listopada 1249 roku Prusowie ze względu na bezmiar krzywd popełnionych na nich przez krzyżaków nie dotrzymali układu i 54 krzyżaków z resztą ich rycerstwa poniosło śmierć. Możliwe, że Natangowie widząc rycerstwo pruskie stojące u boku krzyżaków (zgodnie z układem dzierzgońskim) wzięli pomstę na nich jako zdrajcach, a przy okazji na krzyżakach. Walki w Natangii trwały do 1253r. i została ona częściowo opanowana, zaś w 1254r. krzyżacy władali ziemią Bartów i opanowali Galindię. W tym samym roku próbowano podbić resztę Natangii i Sambię, jednakże wyprawa krzyżacka poniosła klęskę, a jej dowódca komtur Heinrich Stange zginął. Rękojmią pokoju, a właściwie supremacji Zakonu stali się zakładnicy czyli synowie nobili, pewnie w tym okresie Henryk Monte późniejszy bohater powstańczy był dany krzyżakom na „wychowanie”.




Sambia miała dla krzyżaków pierwszorzędne znaczenie i to z różnych względów. Była to ziemia najbardziej zaludniona przez Prusów i najlepiej zagospodarowana. Miała strategiczne położenie ze względu na szerszy dostęp do Bałtyku, kontrolę szlaków morskich i zbliżenie się, a zamyśle połączenie się z ziemiami zakonu inflanckiego.


Piotr z Duisburga opowiada o jednym Prusie, który chciał poznać zwyczaje wrogów czyli krzyżaków. Zwątpienie w moc pruskich mieczy dopełnił fakt, że „widział on, jak bracia spożywają kapustę, której Prusowie nie znali, sądził że jest to trawa, i dlatego dodał „także jedzą oni trawę tak jak koń i muł; któż jest w stanie stawić opór takim ludziom, którzy bez wysiłku znajdują swoje pożywienie na pustkowiu”


Kronika Ziemi Pruskiej 70



W początkach 1255r. król czeski Przemysław Ottokar II jako krzyżowiec ze swą kilkadziesiąt tysięczną armią napadł na ziemie sambijskie, gdzie „ takiej rzezi dokonano na narodzie Sambów, że starszyzna dawała królowi zakładników…aby nie zgładził całego narodu”.


Pieczęć króla czeskiego Przemysława Ottokara II.


Gedune z rodu Kandejnamów, jeden z pierwszych wittigów sambijskich wierny zakonowi krzyżackiemu zdradził Sambię określając wielkość wojsk pruskich, za to król Ottokar obdarował go swymi proporcami, aby je wbił na granicach swych ziem. Miały je strzec przed wojskami królewskimi. Szybkość działań wojennych spowodował, że Gedune nie zdążył oznaczyć swych włości proporcami, krzyżowcy spalili majątek i posiadłości, a wszystkich krewnych Gedune łącznie z bratem Ringelem pomordowali. Pomimo takich wydarzeń, syn Gedune’go Wissegaud z Medenow też zostaje krzyżackim wittingiem.


Kronika Ziemi Pruskiej 71



Starożytny filar Prus padł pod naporą czeskich, morawskich i austriackich wojsk krzyżowych. Koenigsberg czyli Królewiec został założony na zdobytym grodem pruskim Tuwangste, a nazwa została nadana na cześć króla Ottokara.


Gród Pruski Tuwangste wraz z mulistą wyspą Knipawą tworzył strategiczną ochronę u ujścia Pregoły do Zalewu Wiślanego przed intruzami od strony morza. Gród ten kontrolował także szlak wodny przez odnogi Pregoły. Nazwy grodu i wyspy są związane z pruskimi nazwami wodnymi. Trzeba zaznaczyć, że miejsce grodu i pierwszego zamku było inne niż tego zniszczonego przez wojska sowieckie. Najstarsza część Królewca czyli Steindamm (Kamienna Grobla) jest miejscem, gdzie dawniej było Tuwangste i możliwe, że nazwa niemiecka jest tłumaczeniem nazwy pruskiej.

TWANKSTA <45>[Tuwangste ON] sadzawka, staw

TWINKTUN <82> [Tuwangste ON VM] tamować (wodę)

KNIPTWEI <89> [Knipaw ON, knieipe 107 VM] zatopić się

Pregoła – [prus.] Preigile, prei –[pol.] przy, u, gilluwa – głębia. Nazwa dobrze charakteryzuje rzekę, bo jej głębokość jest duża na całej długości rzeki.

GILLUS aj <31> [gillin 101 drv] głęboki

GILLUWA <46> [Gillus drv] głębia, głębina, głębokość




W następnym roku próbowano opanować wschodnią część Natangii.


Komtur Królewca wraz z wojskiem wkroczył do pogranicznej części Natangii i „spustoszył ją grabieżą i ogniem. Naczelnika tego obszaru nadgranicznego zwanego Godeko zabił wraz z dwoma synami i wieloma innymi, a jego żonę i całą służbę z kobietami i dziećmi i innymi łupami uprowadził

Kronika Ziemi Pruskiej 76



W tym okresie władcy Mazowsza próbowali poprzez wyprawy krzyżowe urwać dla siebie część Jaćwieży, jednakże bez rezultatów. Król Litwy Mendog, który uważał się za nominalnego władcę Żmudzi, Jaćwieży i Skalowii nadał te terytoria zakonowi krzyżackiemu. To spowodowało najazd na Skalowię i Żmudź, w celu połączenia terytoriów krzyżackiego i inflanckiego. Zbrojny opór wojsk żmudzkich i zadana klęska wojskom krzyżackich w bitwie pod Durbe spowodowała niemożność wprowadzenia planów krzyżackich wobec tych ziem. Bitwa ta rozegrała się w dniu 13 VII 1260r. gdzie połączone siły krzyżackie (pruskie i inflanckie) utraciły 150 rycerzy zakonnych oraz wielekroć innych rycerzy krzyżowych m.in. polskich i pruskich. W bitwie tej poległo wielu Prusów, którzy walczyli po stronie krzyżackiej zgodnie z umową dzierzgońską. Wśród nich byli m. in. Sambijczyk Sklodo z Kwedenow z krewnymi i przyjaciółmi, oraz Pomezańczyk Matto syn Pipina, którego krzyżacy umęczyli w Toruniu poprzez tzw. „karę kiszek”. Zwycięstwo Żmudzinów i Kuronów było pełne i tak jak napisał Duisburg „…wzmocnili się ogromną ilością łupów, koni i broni, którą wyrwali z rąk tyluż tysięcy zabitych…”


W tym czasie wójt krzyżacki Wolrad zaprosił wielu nobili pruskich na zamek Leptenburg, gdzie ich przyjął na ucztę, po czym wyszedł, kazał zamknąć drzwi, a Prusów i zamek nakazał spalić.


Krzyżacy zerwali ugodę dzierzgońską i przekreślili prawa Prusów, nawet ówczesny papież Aleksander IV w piśmie z dnia 21 I 1260r. pozwala krzyżakom zmuszać Prusów do służby wojskowej, do budowania zamków i pozwala na branie zakładników. 


Te wydarzenia tj. osłabienie wojsk krzyżackich w klęsce pod Durbe i wzburzenie wśród społeczności pruskiej podstępnym zabiciem wielu spośród szlachty pruskiej stało się bezpośrednimi przyczynami  następnego powstania pruskiego, jednak wydaje się najważniejszą przyczyną powstania jest gniew Prusów na ich traktowanie wbrew ugodzie i przyzwolenie na to papieża. Efektem takiej polityki wymuszeń i terroru był wybuch II powstania 20 IX tego samego roku.




Powstanie wybuchło  20 września 1260r. Wyzwolono spod okupacji krzyżackiej ziemie pruskie, zdobyto grody krzyżackie Bartoszyce, Reszel, Lidzbark, Braniewo. Do powstania przystąpiły wszystkie ziemie pruskie oprócz części Pomezanii i Ziemi Chełmińskiej. Każda z ziem obrała swego wodza i tak Natangią dowodził Henryk Monte, Sambią Glande, Warmią Glappe, Pomezanią Autume, Barcją Diwan Klekin. Faktem sprzyjającym w tym okresie było opowiedzenie się władcy litewskiego Mendoga po stronie Żmudzi, a przeciw krzyżakom inflanckim. Zamordowanie Mendoga i jego syna Trojnata w 1263r. spowodowało zamęt polityczny na Litwie i w konsekwencji wyeliminowanie tego kraju jako sprzymierzeńca walczących Prusów. Natangowie wystosowali list do Papieża, gdzie pisali o przywiązaniu do wiary chrześcijańskiej i walce przeciw krzyżakom, którzy nie dotrzymują słowa, zobowiązań, mordują, a ocalałych biorą w niewolę. Prosili Papieża o poparcie w walce z Zakonem, oddawali siebie i swoją ziemię w opiekę Papieżowi. Papież odrzucił propozycję Prusów i poparł krzyżaków, nakazał krucjatę na tereny Prusów. Państwami które winny pomóc krzyżakom to Polska, Czechy, Morawy i Pomorze. Zabiegi krzyżaków odniosły skutek i pierwsze wojska niemieckich krzyżowców z rejonu Magdeburga przybyły do Królewca. Krzyżowcy zakładali obronne obozy i z nich wyprowadzali rejzy, które pustoszyły kraj Natangów. Bitwa pod Pokarvis spowodowała przewagę wojsk powstańczych, Prusowie najeżdżali na ziemie bardziej ufortyfikowane i umocnione przez Zakon. Głównym kierunkiem działań wojsk powstańczych było zdobycie lub wyniszczenie podstaw bytu krzyżaków tj. Ziemia Chełmińska i Pomezania. Prusowie z Pomezanii i Ziemi Chełmińskiej niestety w większości walczyli po stronie krzyżackiej. Układ pokojowy w Dzierzgoniu z 1249r. był również respektowany przez część Prusów z innych ziem. To na nich, ich rodzinach i dobrach powstańcy wywierali zemstę w postaci mordów i uprowadzeń w niewolę. Prusowie w tym czasie już byli podzieleni, trzeba zaznaczyć, że w tym czasie już rosło drugie pokolenie Prusów, którzy byli pod władztwem krzyżackim (Ziemia Chełmińska, Pomezania) i byli tacy którzy jeszcze nie „zakosztowali” państwa krzyżackiego (część Natangów, Nodrowowie, Skalowowie).





Zamek Wiesenburg (prus. Walewona, obecnie Równina Dolna) został zdobyty, po uprzednim trzechletnim oblężeniu. W obleganiu zamku Bartowie wykorzystali trzy machiny oblężnicze. (patrz powyżej DIWAN KLEKIN – WÓDZ WARMÓW)

Podobnie było z dawną twierdzą natangijską, której krzyżacy dali nazwę Krzyżbork (niem. Kreuzburg obecnie rus. Slavskoje). Natangowie również wykorzystali trzy machiny oblężnicze i trzy umocnienia. Gdy zabrakło żywności, krzyżacy potajemnie uciekli. Prusowie po pościgu prawie wszystkich zabili. Trzeba tu zaznaczyć profesjonalizm wojsk pruskich w obleganiu czyli nie dopuszczaniu i wypuszczaniu przeciwnika.

Bartoszyce – początkowo nazwa zamku Rosenthal, taka sama jak utraconego na Węgrzech, po relokacji zamek nazwano Bartenstein czyli “Twierdza Bartów”, jednak nazwa pruska podobna jest do słowa niemieckiego „barte” czyli barta (rodzaj siekiery, toporu). Bartoszyce mają właśnie z tego względu herb w którym znakiem są skrzyżowane dwie barty. Oblężenie grodu Rosenthal Prusowie rozpoczęli od wybudowania trzech warownych obiektów i machin. Prusów było ok. 1300 “mężów doświadczonych w posługiwaniu się bronią”, a ludzi Zakonu było czterystu. Pomiędzy załogą zamku, a oblegającymi wywiązywały się pojedynki. Od strony broniących się było dwóch dzielnych wittingów pruskich tj. Miligedo i Troppo. Zabicie ich miało dla obleganych i oblegających duże znaczenie psychologiczne. Po pokonaniu ich, u Prusów nastąpiła wielka radość, krzyżacy zaś wywarli zemstę i powiesili 30 chłopców trzymanych jako zakładników. Prusowie opłakiwali swoich synów i krewniaków, pomordowanych w bestialski sposób. Po wielu walkach, obrońcy skrycie opuścili twierdzę, a Prusowie ją przejęli do swych celów militarnych. W oblężeniu Bartoszyc uwidocznił się podział postaw Prusów w czasie powstania, gdzie można znaleźć twardych, ideowych przeciwników powstania (zdrajców narodu pruskiego). Tu też widzimy bezwzględność krzyżaków, bo przecież bracia zakonni musieli powziąć myśl i rozkaz o morderstwie dzieci nobili pruskich. Jak się miała duchowość Zakonu do tego czynu? W tym okresie powszechność brania zakładników – dzieci było powszechnie stosowane przez Zakon. Jak zwolennicy Zakonu i jego kulturowych zdobyczy są w stanie dowieść wyższości idei związanych z przybyciem krzyżaków do Prus? Tu też widać trudność walk Prusów, walki obronnej, gdzie przeciwnik może i wykorzystuje terror, mordy na rodzinach obrońców ziem pruskich.


Ciekawe, że Prusowie po nieudanym oblężeniu Królewca próbowali odciąć zamek królewiecki poprzez dwie blokady rzeczne, raz przy użyciu wojennych łodzi, którymi niszczyli statki dowożące żywność, drugi raz przy użyciu zagradzającego dostępu łodziom ufortyfikowanego mostu, który miał przy brzegach wieże obronne. Kronikarz krzyżacki wyraża się z podziwem o wojsku pruskim „..mężowie pomysłowi i doświadczeni w sztuce wojennej..” i trzeba to przyznać wbrew innym kronikarzom i teraźniejszym historykom piszących o zacofanych militarnie Prusach.




Część wojsk natangijskich oblegały Królewiec, Bartoszyce i Krzyżpork. Natangowie uderzyli na obóz krzyżowców w lauksie Pokarvis [pol. Pokarmin]  Atak nastąpił po wyjściu rejzy z częścią rycerstwa krzyżowego. Po zdobyciu obozu i umocnieniu się w nim, Prusowie oczekiwali na powracających z wyprawy krzyżowców, którzy w niedługim czasie wpadli w pułapkę. 21 stycznia 1261r. Natangowie małymi siłami i sprytnym sposobem wygrali bitwę pod PokarminemWojska natangijskie dokonywały rejz w ziemiach Chełmińskiej i Lubawskiej. Wiosną 1263 roku w rejonie Chełmna Natangowie dokonali splądrowania wielu wsi, a w drodze powrotnej w bitwie pod Lubawą stoczyli zwycięski bój z krzyżakami.
Często stosowany pozorowany odwrót Prusów powodował wciągnięcie do kotła przeciwnika, okrążenie go i wybicie. Tak też się stało i tym razem, poległ kwiat rycerstwa zakonnego tj czterdziestu zakonników i kilkukrotnie więcej wojsk krzyżackich. 
Papież Klemens IV, ogłosił w 1265 nową krucjatę, i w latach 1265-1268 przybywały do Prus potężne siły krzyżowców m. in. wojska Króla Czech Przemysła Ottokara II, jednakże wojska te nie odniosły praktycznie żadnych sukcesów militarnych czy terytorialnych. W 1266r. Otto margrabia brandenburski, który przybył wraz z Ottokarem wybudował zamek Braniewo W tym samym roku zmarł książe pomorski Świętopełk, jego następca Mściwoj współdziałał z Prusami. Wojska pomorskie z Prusami wyprawiały się na Ziemię Chełmińską w celu niszczenia baz wojsk krzyżowych. To współdziałanie zaowocowało też przy ataku na 15-ście statków na Wiśle okolicy zamku Nowe. Atak spowodował, że statki musiały wyrzucić całą pomoc dla wojsk krzyżowych za burtę, by mogły bezpiecznie powrócić do swych portów.





Rejzy i bitwy w zasadzie były wygrywane przez Prusów, jednak najważniejszym sposobem na pozbycie się krzyżaków i krzyżowców było zdobycie ich warowni i zamków. Prusowie umieli budować machiny oblężnicze, gdzie były wykorzystywane w oblężeniach przy zdobyciu Lidzbarka, Krzyżborka, Bartoszyc czy Królewca.

W 1272r. wielki oddział krzyżowców niemieckich pod wodzą margrabiego miśnieńskiego Teoderyka wkroczył do Natangii. Tam „pustosząc ją ogniem i grabieżą” spowodował, że ludność tej ziemi poczuła się zagrożona.

Rejzy krzyżackie miały na celu wyniszczenie ludności pruskiej tj. śmierć mężczyzn i branie do niewoli kobiet i dzieci. (Juliusz Kossak, Napad krzyżaków).


Taktyka rejz krzyżackich tj zniszczenie poszczególnych ziem, wybudowanie zamku jako ostoi ich panowania i tym razem przyczyniła się do powolnego wymuszenia na Prusach podległości względem państwa zakonnego. W tym czasie naczelnik Natangów Henryk Monte i naczelnik Warmów, Glappo zostali zabici przez krzyżaków.

W czasie powstania, wojska Jaćwingów współdziałały z pruskimi wojskami powstańczymi. W 1270r. Skumand , wódz wojenny Jaćwieży ze swymi wojskami wkroczył na Ziemie Chełmińską, podzielił swe wojska na dwa oddziały. Jeden z nich dotarł pod Toruń, natomiast drugi skierował na Chełmno. Po dokonaniu wielu grabieży i zniszczeń dwa oddziały połączyły się pod Bierzgłowem. w nocy załoga krzyżacka zamku Bierzgłowo próbowała zaskoczyć śpiących Jaćwingów. Po początkowym sukcesie, krzyżacy ponieśli klęskę.

Po śmierci Divana, w 1772r., Skumand ze swą armią Sudowów (Jaćwięgów) i Rusinów ponownie spustoszył Ziemię Chełmińską. Wojska daremnie próbowały zdobyć Chełmżę, zdobyły pomniejsze grody rycerskie. Jaćwingowie rok później zdobyli Bartoszyce. w 1774r.  nastąpił kolejny atak Sudowów, tym razem na barciańskie Bezledy. Ze względu na duży opór oddziały Sudowów musiały odstąpić.



W następnym roku Sudołowie, Nadrowowie i Skalowowie podeszli z bardzo wielkim wojskiem pod zamek Bezledy położony w lesie zwanym Kertene w pobliżu Bartoszyc, oblegli go i przypuścili silny szturm. Na ten widok NAMEDA, matka Posdraupoda z rodu Monteminów, rzekła do swoich synów: ”Boleję nad tym, że niegdyś was zrodziłam, a to dlatego, że nie chcecie bronić przed waszymi wrogami swojego życia i rodu”. Synowie jej, oraz reszta załogi zamku zachęcona tymi słowami wyszła do walki i zabiła ponad dwa tysiące ludzi z ich wojska.


Kronika Ziemi Pruskiej 174



W 1274r. Pogezanie, Warmowie, Natangowie, Bartowie i Sambowie zawiesili walkę zbrojną, musieli dać gwarancję w postaci wydania swych synów jako zakładników. Wojska krzyżackie skierowały się na podbój ziemi Nadrowii. Na tej ziemi zdobywano grody, brano do niewoli kobiety i dzieci, zaś mężczyzn mordowano. Grody palono, zaś całe okręgi pustoszono z ludzi i dóbr.


Wojciech Gerson, Branka krzyżacka


Bezwzględność krzyżaków spowodowała, że część ludności z tych ziem przeszła do Litwy. W tym czasie Nadrowia w dużej części została wyludniona. Po zdobyciu ziem Nadrowskich, krzyżacy w podobny sposób postąpili ze Skalowami. Skalowowie stawiali opór, lecz zaciekłość i okrucieństwo dowódców krzyżackich powodowało, że „..kiedy weszli na ziemię Skalowii , przemierzając ją od krańca do krańca w tej części, która przylegała do ziemi pruskiej, zniszczyli ją ogniem i grabieżą i dokonali wielkiej rzezi mężczyzn, kobiety zaś i dzieci związali i uprowadzili do niewoli” (Kronika Ziemi Pruskiej 185). Wiele akcji militarnych krzyżackich na ziemie skalowskie doprowadziło w końcu do poddania się tej ludności. Skalowowie zostali zmuszeni do przeprowadzki we wskazane miejsca pobytu. Część ludności uciekła do drugiej części Skalowii tj. zza Niemen lub na ziemie litewskie. „W ten sposób przez wiele lat ziemia ta nie miała mieszkańców”  (Kronika Ziemi Pruskiej 188).






   W 1276r Pogezanowie znów poderwali się do walki i zdobyli zamki w Elblągu i w Dzierzgoniu. Uprowadzili tamtejszych komturów. Pogezanowie osamotnieni w boju zostali pokonani przez wojska mistrza krajowego Konrada von Thierberga Młodszego. Krzyżacy dwukrotnie pacyfikowali ziemię Pogezan, mordując mężczyzn, uprowadzając kobiety i dzieci. Wsie i grody zostały spalone, nieliczni uciekli na Litwę.


Wojciech Kossak, Apostolstwo krzyżackie


 W październiku 1277r, Jaćwingowie zaczęli dokonywać wypraw łupieżczych na Ziemię Chełmińską i Pomezanię. Pod wodzą Skumanda niszczyli grody, wsie i miasta przy zamkach w Grudziądzu, Kwidzynie, Zantyrze i wielu innych. Gród w Plemietach zdobyto. Skumand w tym czasie współdziałał z silnym odziałem Litwinów. Celem Skumanda było zniszczenie zasobów państwa krzyżackiego i oddalenie możliwości napadów krzyżackich na ziemie jaćwieskie. Skutkiem tych napadów w 1279r. krzyżacy powzięli jednak zamiar ujarzmienia Jaćwieży. Wojska pod wodzą Konrada v. Thierburg napadły, ograbiły i zniszczyły ziemie Kimenow (rejon Ełku) i Meruniska (rejon Meruniszek). Wielu wzięto do niewoli i wielu zabito. Krzyżacy wykorzystywali w walce z Jaćwingami: krzyżowców, swych poddanych rycerzy i wynajętych rycerzy – rozbójników. Większość tych ostatnich to rycerze pruscy, ale też jaćwiescy.






Skumand polubił rycerza Ludwika. Pewnego razu Skumand wziął ze sobą Ludwika na uroczystość religijną związaną z ucztowaniem. Uroczyść ta, wśród innych nobili ziem jaćwieskich, była połączona z piciem odpowiednich, mocnych trunków. Jeden z rycerzy jaćwieskich obraził słownie Ludwika. Za zgodą Skumanda doszło do pojedynku, gdzie Ulryk pokonał i zabił przeciwnika. W niedługim czasie na polecenie Skumanda uwolniono Ludwika z niewoli. Tenże Ludwik jeszcze raz dostał się do niewoli. Podczas niszczącego najazdu krzyżackiego na ziemię Silia (sąsiadujący po stronie wschodniej od ziemi Krasima), ciężko rannego, półżywego Ludwika, bracia zakonni pozostawili na śniegu. Pewnie opóźniałby niebezpieczny odwrót krzyżacki. Jaćwingowie znaleźli Ludwika, a zaopiekował się nim pewien nobil o imieniu Kantegerda. Ponowny atak krzyżacki na ziemię Kimenow pod wodzą Konrada v. Thierburg miał spowodować ostateczne zniszczenie zamku Kimenow. W drodze do tego okręgu (ziemi) spotał brata Ludwika wraz z rycerzem Kantegerdą i jego ludźmi w ilości 1600 osób. Ci ludzie, kobiety i mężczyźni, na rozkaz mistrza Konrada mieli się udać do Sambii. Tam też zostali ochrzczeni przez Ludwika. Po tym spotkaniu, Konrad próbował zdobyć zamek, obrońcy widząc, że nie mają szans na obronę, podjęli negocjaje. Poddali zamek w zamian za życie swoje i życie rodzin, oraz mienie, mieli przyjąć chrzest i osiedlić się na Sambii. Po wyjściu z zamku zabili przewodnika i udali się na Litwę.





    Wkrótce, po wielu najazdach krzyżackich na ziemie Krasima, Skumand wraz ze współrodowcami podjął decyzję o osiedleniu się na Litwie. Rozczarowanie pobytem na Litwie, brak środków materialnych i brak pomocy militarnej dla Jaćwieży ze strony litewskiej spowodowały powrót do swej ziemi ojczystej. Ponowne ataki krzyżackie, niemożność i bezsensowność prowadzonej walki (śmierć współrodowców i przyjaciół) spowodowało, że Skumand wraz ze swą rodziną i służbą został ochrzczony i został przesiedlony w zachodnie rejony państwa krzyżackiego do Bałgi. Skumand utrzymał bytność w stanie rycerskim, dowodził oddziałem wojsk krzyżackich przeciw Litwinom, choćby w wyprawie na Grodno w 1284 – nowym przeciwnikiem państwa krzyżackiego. W 1285r. Skumand wraz z synami Rukals (pol. Rukała), Gedet, Galm dostał nadanie ziemskie w ilości 39 łanów na prawie pruskim w okolicach Górowa Iławieckiego. Skumand umarł w Bałdze. Potomkowie Skumanda utrzymywali swój przydomek Scomantyn i pisali swe nazwisko np. jako: Dyterich Scomantyn von Steynen .


   Walki krzyżackie o Jaćwież, charakteryzowały się krótkimi atakami na poszczególne okręgi. Rejzy powodowały wyniszczenie ludności lub jej niewola, zniszczenie materialne. Aby zdobyć daną ziemię, krzyżacy musieli podejmować wielokrotne ataki na niego. Przykładami takich bezustannych walk są walki o ziemie Kimenow czy Krasima. Ciągłe zagrożenie w postaci napadów krzyżackich, gdzie śmierć lub niewola, powodowała, że ukazały się dwie postawy wobec najeźdźcy. Pierwsza to zaakceptowanie warunków krzyżackich tj. chrzest z jednoczesnym przeniesieniem całej ludności okręgu na zachodnie ziemie powstającego państwa krzyżackiego. Przykładem takiego postępowania jest Jodute naczelnik ziemi Kimenow, który nie mogąc już walczyć, ani bronić się, wraz ze swym rodem i służbą (1500 osób) został przeniesiony na Sambię. Druga postawa to zachowanie swej wiary i emigracja na Litwę. Skurdo, naczelnik, który w podobnej sytuacji militarnej, chce zachować swą wolność. Ta postawa wolnościowa jest też ukazana w losach Skumanda, ale w jego wypadku rzeczywistość litewska powoduje powrót do ojczystej ziemi, a później wybranie postawy Jodute czy Kantegerda. Te postawy powodowały z jednej strony utratę ziemi, ważnej wolności dla człowieka, ale powodowała utrzymanie rodowców przy życiu. Te decyzje w rzeczywistości ustanawiała starszyzna rodu, a naczelnik musiał uznać decyzję starszych. Jaćwież w dużym stopniu wyludniła się. Jaćwingowie byli osadzani głównie na wolnych terenach Sambii, głównie w celu zysku ekonomicznego i militarnego. Duże skupiska Jaćwięgów na Litwie były w okolicach Grodna i Lidy, czyli w najbliższych rejonach Jaćwieży.

Walki trwały jeszcze przez następne lata do 1295r. jednak już nie miały poważniejszego znaczenia.





   Okres podboju krzyżackiego i powstań pruskich to okres 60 lat, to czas trzech pokoleń, to czas walk, potyczek, to czas okrucieństwa, morderstw i niewoli narodów jakim byli Prusowie i Jaćwingowie. Główną przyczyną porażki Prusów był brak równowagi militarnej pomiędzy najeźdźcami, a obrońcami. Główne zdobycze na Prusach tj. Pomezanii i Sambii były przeprowadzone z udziałem wielotysięcznych oddziałów krzyżowców przybyłych z Polski, Niemiec i Czech. Przewaga ilościowa była miażdżąca. Europa chrześcijańska swym prowadzeniem krucjat spowodowała upadek Prus. Dodatkowym czynnikiem klęski był brak współpracy militarnej pomiędzy ziemiami pruskimi. Prusowie nie wytworzyli instytucji wspólnego naczelnika wojskowego i wspólnej armii. Te instytucje mogły praktycznie dawać odpór wojskom agresora. Prusowie bali się tworzenia takiej instytucji, bo ze stanowiska głównego naczelnika mogłaby powstać dynastyczna monarchia, a to byłby kres wolności rodów pruskich. Bezwzględność krzyżowców i krzyżaków w stosunku do kobiet i dzieci powodowały bezsens obrony prowadzonej przez mężczyzn, dlatego Prusowie ulegali pod naporą przeciwnika lub przenosili się całymi rodami do Polski, na Pomorze, Ruś i Litwę. 40 tysięcy osób zabitych i zamordowanych, 10 tysięcy uprowadzonych w niewolę do innych państw i 30 tysięcy emigrantów, to straty osobowe poniesione przez Prusów i Jaćwingów. Te straty przyczyniły się do osłabienia ludności pruskiej, która po utracie wolności liczyła ok. 100 tysięcy osób. Ta mała społeczność już nie miała szans wobec nowej machiny państwowej którą stworzył Zakon Krzyżacki.

Do przyjścia Krzyżaków

 Sprawa biskupa Wojciecha Sławnikowica.


   Wojciech urodzony ok. 956 roku w Libicach, siedzibie rodu książęcego wywodzącego się od słowiańskich Chorwatów Białych. Był szóstym synem Sławnika i Strzeżysławy. Po chorobie przebytej w wieku dziecięcym przeznaczony do stanu kapłańskiego. Z racji wysokiego pochodzenia (po ojcu skoligacony z rodem cesarskim saskich Ottonów, po matce z Przemyślidami) został biskupem Pragi. Wojciech był bardzo pobożny, rozeznany w nowych ideach chrześcijaństwa zachodniego, był biskupem ambitnym, gorliwym, wprowadzającym  styl życia chrześcijańskiego do społeczeństwa niedawno ochrzczonego, ledwie rozumiejącego prawdy wiary chrześcijańskiej, a żyjącego dawnym pogańskim stylem. Naraził się wiernym za bezwzględną walkę z wielożeństwem, małżeństwami w rodzinie i wendetą. Wzbudził w księżach niechęć do siebie za zakaz posiadania przez nich żon, choć jeszcze formalnie mogli je posiadać, ściągnął też na siebie gniew księcia Bolesława z Przemyślidów, bo godził w jego interesy polegające na sprzedaży Polaków i Niemców w niewolę do krajów muzułmańskich. To wszystko spowodowało, że opuścił Pragę po raz pierwszy, a pod trzech latach powrócił. Po powrocie jednak zaostrzył się spór pomiędzy Sławnikowicami, a Przemyślidami. Naturalnym sprzymierzeńcem Sławnikowiców było księstwo polskie. Wojciech Sławnikowic nie był dobrze widziany u władcy czeskiego i stąd wynikały problemy biskupa. Incydent związany z zamordowaniem cudzołożnej żony jednego wielmoży z rodu Werszowców stronników księcia, będącej pod opieką Wojciecha spowodował rezygnację z posługi biskupiej. Biskup Wojciech wyjechał z Pragi po raz wtóry, a jego brat Sobiesław udał się na wyprawę wojenną walczyć u boku Bolesława Chrobrego przeciw Odobrytom i Lucicom.  Wkrótce wojska Bolesława czeskiego napadły na Libice, wymordowały rodziny Sławnikowiców i spaliły gród. Ze Sławnikowiców pozostał najstarszy Sobiesław, biskup Wojciech i jego przyrodni bracia: zakonnik Radzim i opiekun Radła. Brak zgody księcia czeskiego na powrót do Pragi, spowodował, że biskup Wojciech zapragnął zostać biskupem misyjnym, początkowo na Węgrzech, a w niedługim czasie udał się do Polski do księcia Bolesława Chrobrego.



Foto 1.  Przybycie biskupa Wojciecha do Prus (Drzwi Gnieźnieńskie).


   Pod namową Chrobrego Wojciech wyruszył przez Pomorze do Prus. W Gdańsku chrzcił masowo pogańskich Pomorzan. Wojciech  w asyście 30 zbrojnych popłynął statkiem z Gdańska do Prus. Prawdopodobnym miejscem przybycia biskupa Wojciecha, jego brata Radzima – Gaudentego i towarzyszącego im zakonnika Boguszy – Benedykta była wysepka rzeczna w okolicy dzisiejszego Elbląga. Był to „mały ostrów, mała wyspa, która otoczona wijącą się wokół rzeką, przedstawia się przybyszom kolistą wyspą” [ŻW I,28]. Było to prawdopodobnie dnia 16 kwietna 997r.


Rys. 1.  Przybycie biskupa Wojciecha do Prus.






Foto 2.  Chrzest Prusów, którego w rzeczywistości nie było.


   Wojciech odesłał zbrojnych i w niedługim czasie pojawili się Prusowie. Wyniosłe zachowanie Wojciecha, bo śpiewał psalmy podczas ich spotkania, spowodowało niechęć Prusów, tak że jeden z nich uderzył biskupa wiosłem. Wygoniono ich z wyspy na brzeg, gdzie pozostali do następnego dnia. Wieczorem naczelnik pobliskiej osady targowej zaprosił trzech misjonarzy na wiec, gdzie poruszono kwestię ich przybycia. Zatarg na wyspie i wypowiedź biskupa spowodowała, że Prusowie postanowili usunąć misjonarzy ze swej ziemi i nakazali bezzwłoczny powrót, pod groźbą kary śmierci. Prusowie doskonale zdawali sobie sprawę, że chrześcijaństwo zniszczy ich sposób życia i zaciągnie w ich niewolę książęcą i nie dziwią ich słowa „Nas i cały ten kraj, na którego krańcach my mieszkamy, obowiązuje wspólne prawo i jeden sposób życia; wy zaś, którzy rządzicie się innym i nieznanym prawem, jeśli tej nocy nie pójdziecie precz, jutro zostaniecie ścięci.” , a także „Z powodu takich ludzi ziemia nasza nie wyda plonów, drzewa nie będą owocować, nowe zwierzęta przestaną rodzić, stare zginą”.



Foto 3.  Mowa biskupa Wojciecha do Prusów.


   Ciekawe, że na wiecu mieszkańcy poddali krytyką swego opiekuna-naczelnika. Naczelnik winien w ramach swych obowiązków zdobyć informacje o obcych, przyjęcie ich lub natychmiastowe wydalenie, a nawet zabicie. Prawdopodobnie nobil pruski sprawujący nadzór nad osadą, traktem handlowym i rzeką Ilfing nie chciał zaostrzać sytuacji w rejonie. Nieuprawnione zwołanie wiecu miało w jego mniemaniu rozładować zaistniałe napięcie, jednak wiec postanowił natychmiastowe wydalenie misji, a naczelnik dostał ostrzeżenie o możliwych sankcjach i karze wobec niego. Za wpuszczenie obcych do osady, poznanie jej obrony, mieszkańcy grożą śmiercią, spaleniem jego domu, rozdziałem dobytku i sprzedażą w niewolę jego żon i synów. Osada targowa z przyległym grodem strażniczym musiała być blisko wyspy – było to miejsce strategiczne, które kontrolowało przepływ łodzi przez rzekę Ilfing do terytoriów wewnątrz Prus. 



Foto 4.  Msza misjonarzy i pojmanie ich przez Prusów.


   Mało prawdopodobne, że owa osada to odlegle Truso (15 km), zniszczone ok. 920r, ale funkcjonujące jeszcze w XI w. prawdopodobnie już tylko jako osada targowa, bo portu już nie było. Osada targowa, gdzie odbył się wiec i Truso leżały przy tym samym starożytnym trakcie handlowym. Po wiecu, Wojciech z towarzyszami przymusowo zostali odprawieni łodzią i dotarli do wioski, gdzie przyjęto ich na okres pięciu dni. „Gdy więc jeszcze tej samej nocy wsadzono ich do łódki, popłynęli z powrotem i wylądowawszy pozostali pięć dni w pewnej wiosce” [ŻWI,28]. Prawdopodobnie gospodarz był Prusem nie znający wyroku wiecu osady targowej. Przesłanką za tym twierdzeniem jest opis z [ŻWII, 13] „zatrzymał się u pewnego Prusa, który znał język polski…”. Owe pięć dni to okres wędrówki do wioski, przebywanie w niej i droga powrotna. Wędrówka do wsi, prawdopodobnie w okolice przysiółków Kikojty i Kławki powyżej Żuławki Sztumskiej mogła się odbywać się łodzią przez starą odnogę Nogatu do połączenia się z Nogatem, przy czym Prusowie musieli dać im łódkę lub misjonarze posiadali swoją. Po wysadzeniu przez Prusów misjonarzy na drugi brzeg rzeki Ilfing droga musiała prowadzić brzegami rzeki Ilfing, jeziora Drużno i starej odnogi Nogatu. Przemawia za tym zapis „tymczasem Wojciech w kraju pogańskim razem ze swoimi towarzyszami odbywał drogę brzegiem morskim…” [ŻWII, 28]. Zasięg wód wtedy był bardziej rozległy tak, że  zespół wodny Zalew Wiślany, rzeka Ilfing, Jezioro Drużno i zatoka u ujścia Dzierzgoni mógł być potraktowany przez misjonarzy jako morze.
 Foto 5. Śmierć biskupa Wojciecha.
     Po odpoczynku Wojciech podjął jeszcze raz próbę chrystianizacji tych ziem, możliwe, że postanowił być męczennikiem za sprawę Kościoła, i przelana krew da posiew wiary chrześcijańskiej dla tych ziem. Takie zawierzenie w Boską opatrzność jest charakterystyczne dla świętych chrześcijaństwa, dla innych jest to postrzegane jako samobójstwo. Podczas wędrówki zaszli na polanę, gdzie odprawili mszę. Głód towarzyszy spowodował,  że Wojciech oddalił się i chodząc po leśnych polanach przyniósł grzyby i zioła. Po posiłku podeszli pod gród zwany Cholin, prawdopodobnie to gród oddalony od Świętego Gaju 1,5 km w kierunku północno – wschodnim, obecnie Kwietniowo. Przez gród przechodzi główny trakt do Truso. Biskup swym pastorałem uderzył w bramę i wezwał straż do jej otwarcia. Strażnik nakazał wyjść Wojciechowi z traktu na pagórek, gdzie mógł go zobaczyć, jednocześnie mówiąc, że naczelnik grodu wyda decyzję w ich sprawie. Gdy straż zobaczyła biskupa, dała sygnał i w niedługim czasie cała ludność grodu zobaczyła Wojciecha, a jeden z mieszkańców rozpoznał go zapewne z osady targowej. Mieszkańcy Cholina poznali wyrok wiecu z osady targowej.
Foto 6.  Głowa wbita na pal, a ciało niepogrzebane.
   Sposób wykonania kary śmierci na biskupie jest charakterystyczny. Wykonawcą kary nie jest naczelnik lub jego podwładny – jest nim kapłan, opiekun gaju – Sicco.  Rytualne wykonanie kary śmierci tj. włócznia kapłana przebija serce, a ostrza włóczni pozostałych ludzi wytacza krew z ciała.  Prawdopodobnie nastąpiło to dnia 24 kwietnia 997r. Brak pochówku jest też niezwykle ciężką karą za popełnione zbrodnie świętokradztwa, dlatego ciało wrzucono do rzeki Dzierzgoni. Odcięcie zaś głowy i zatchnięcie jej na palu to ostrzeżenie i ma prawdopodobnie wymiar przestrzegania prawa pruskiego. Biskup Wojciech poniósł śmierć z dwojakich powodów:

– za świętokradztwo: odprawienie mszy, modłów, zbieranie grzybów i ziół czyli za pobyt w uświęconym miejscu do dziś zwanego Świętym Gajem.
– za złamanie prawa Prusów tj. zakazu bytności w Prusach postanowionej przez wiec w osadzie targowej.
Foto 7.  Gród Cholin. Droga przebiegająca u podnóża grodu, to starożytny szlak bursztynowy. Trakt ten prowadził do Truso, do osady targowej i na Sambię.  Foto 8.  Na przeciw grodu pagórek, skąd jeden z mieszkańców Cholina  zdemaskował  biskupa i jego towarzyszy jako tych, którzy złamali prawo. 
Foto 9.  Wykupienie szczątków biskupa.
   Dalsze losy ciała biskupa Wojciecha to wykup ciała przez Chrobrego i pochowanie go w Gnieźnie. Sprawa biskupa Wojciecha pozornie zakończyła się, bo w rzeczywistości to był początek działania ”krwi męczeńskiej” biskupa Wojciecha. Dla Polski śmierć, relikwie biskupa ich pochowanie w Gnieźnie spowodowała tzw. „zjazd gnieźnieński”, gdzie przybył dawny przyjaciel i powinowaty św. Wojciecha czyli cesarz Otton III. Efekty zjazdu to większe uniezależnienie się, wzmocnienie państwa polskiego na arenie międzynarodowej.

   Ustanowienie metropolii gnieźnieńskiej to uniezależnienie się od biskupów niemieckich, a poparcie pomysłu „unii europejskiej” cesarza rzymskiego” tj. „cesarstwa uniwersalistycznego” dawało podniesienie rangi Chrobrego jako króla całej Słowiańszczyzny. Prusy miały wchodzić w skład „Słowiańszczyzny”. Jeszcze przed śmiercią biskupa Wojciecha, Chrobry miał zgodę cesarza na swoją „strefę wpływów” tj. Prusy, a cesarza „strefa wpływów” to Lucice i Odobrzyci i ich ziemie. Bolesław miał zgodę na zajęcie Prus, a śmierć św. Wojciecha dała mu mandat na podbicie ziem zabójców świętego męczennika. Zyski ze śmierci biskupa miał tylko Chrobry i jego państwo, a w tym kontekście trzeba spojrzeć na przyczynę tragedii Wojciecha. Chrobry namawiał misjonarzy do misji w Prusach. Misja nie była przygotowana w należyty sposób, a i osobowość biskupa nie dawała szansy powodzenia. Prusy jako „unia ziem” rządzona w sposób demokratyczny nie dawały możliwości chrześcijaństwu, by mogło wejść w sposób szybki w społeczeństwo pruskie. Misje Kościoła musiały być lepiej zorganizowane, a przykład misjonarzy, ich umiar i mądrość mogły pomału wprowadzić chrześcijaństwo do Prusów. Misja Św. Brunona z Kwerfurtu była lepiej zorganizowana i owoce jego działalności były dużo większe niż jego poprzednika, ale też została zakończona klęską tj. jego śmiercią wraz z 18-stoma towarzyszami. W Polsce, w Czechach czy na Węgrzech, gdzie rola jednego księcia była dominująca, powodowała, że chrzest panującego w sposób hierarchiczny i administracyjny wprowadzony został także w warstwy niższe. Chrobry musiał o tym wiedzieć, a przez to jest odpowiedzialny personalnie za śmierć biskupa Wojciecha.




   Prusowie zaczęli mieć problemy z ekspansją piastowskiej Polski i Pomorzan od strony południowej i wschodniej, konflikty też zaistniały od strony morskiej, gdzie wikingowie duńscy, norwescy i szwedzcy zaczęli konkurować o wpływy. Jaćwingowie zaś mieli problemy z Polską i Rusią. Prusowie byli pracowitym ludem, z wieków osiadłym, co za tym idzie zasobnym w dobra w stosunku do ludów sąsiednich. Mitem historycznym jest, że pruskie społeczeństwo było ubogie w dobra i zacofane, ten mit jest powielany głównie przez polskich historyków starszego pokolenia. Obfitość inwentarzy archeologicznych świadczy o bogactwie, zasobności i kunszcie rzemieślniczym Prusów. Wolność Prusów tj. ich organizacja polityczno-terytorialna tj. unia (rzesza) ziem rządzonych „demokratycznie” za pośrednictwem wieców powodowała „zazdrość” ościennych władców i ich poddanych. Niewolnik pragnie wolności, ale jednocześnie nienawidzi wolnego człowieka i pragnie pogrążyć go w niewolę. Głównie z tych względów Prusowie musieli walczyć o swą niezależność ekonomiczną i polityczną z różnym skutkiem.



Rys 2. Osadnictwo pruskie



Nazwy pruskie – zasięg osadnictwa pruskiego.


   Nazwy miejscowe to nazwy osad, osiedli ludzkich. Pierwotne nazwania osad nadali zasadźcy w ich własnym języku i z tego względu te pierwsze nazewnictwo świadczy o pochodzeniu etnicznym osób założycieli osad, wsi i miast. Na podstawie analizy językowej szeregu nazw miejscowości można w przybliżeniu określić zasięg  i granicę osadnictwa danych grup ludnościowych.

Charakterystyczne cechy nazw miejscowych pruskich:

1. nazwy z charakterystycznymi końcówkami

–  końcówki -ity, -ajty (pol.) -itten, -iethen, -eyden, -it (niem.) Dywity, Woryty

– końcówki -uny, -iny, -yny,-ajny (pol.) -eynen, -en, -in (niem.) Morliny, Kierzliny, Krupoliny, Łęgajny, Maruny, Mędrzyny, Mokiny, Pajtuny, Rentyny, Ruszajny, Sapuny

– końcówka -ąg (pol.) -ung, -ing (niem.) Bartąg

– drugi człon nazwy -ławki (pol. pole) –lauck, -laucken, -lauken, -lacken, -lawke, -lack, -lau, -au, -aw, -ow (niem.) (157 nazw w Polsce)

– drugi człon nazwy -kajmy, -kiejmy  (pol. wieś, dwór) -kaym, -keim, -heim  (124 nazw w Polsce)

– drugi człon nazwy  -kajny (pol. przesiek) -hayn, -hagen(niem.) Kajny, Redykajny

2. nazwy z rdzeniem pochodzącym od nazw prostych z j. pruskiego

3. nazwy złożone z pierwszym członem od nazw osobowych i prostych z j. pruskiego

4. nazwy związane z kultem religijnym w Prusach, KavkenKawki, (pr. diabeł) Pattolen (od boga Patollo)


G. Gerulis, Die altpreussischen Ortsnamen (Słownik staro-pruskich nazw miejscowych) 

R. Trautmann, Die altpreussischen Personennamen (Słownik staro-pruskich nazw osobowych) 


   Proces zniemczania był w pewnym sensie naturalny wraz z podbiciem przez niemieckojęzyczny Zakon. Sprowadzanie osadników niemieckich, zakładanie nowych osad i urzędowy język niemiecki powodował, że nazwy pruskie były tłumaczone w różnym stopniu poprawności, nazwy pruskie były zastępowane na nazwy niemieckie zwłaszcza, gdzie ludność niemiecka była hegemonem. Nazwy pruskie pisane głównie przez Niemców dowolnie zmieniali spółgłoski i samogłoski w zapisywanych słowach, wynikało to z wielu czynników m.in. różnych dźwięków w mowie pruskiej i niemieckiej, gwar pruskich, pochodzenia i fachowości pisarza, nieznormalizowanej pisowni itd.


Normalnym była zamiana v – w – uw, c – k – ck, t – th, b – w, a – e – o, y – i itp. Końcówki też się zmieniały –ow -owe – -aw – awe, -e – -en, -in – inn – enn. Zmiany w niemczyźnie powodowały, że zapisy zniekształcały pierwotne brzmienie nazw osad pruskich.


Generalnie trzeba stwierdzić, że nazwy pruskie „miały się dobrze” w Prusach Wschodnich do lat 30-tych XXw. Mapy sprzed tego okresu zwłaszcza tzw. „Messtischblatty” świadczą o tym, a i z powodzeniem można je stosować dzisiaj, bo są niezwykle dokładne. Po dojściu Hitlera do władzy, germanizowano nazwy Prus Wschodnich, a później Prus Zachodnich Wilkassen – Wilkasy zmieniono na WolfseeHeidensee  (SzylinySchillinen) czy też Lengenfliess (Lenkupie,  Lenkupoenen), Windak po chrzcie hitlerowskim był pisany jako Windack. Ciekawe, że ludność tubylcza jednak nie przyjmowała zmian nazewnictwa przez hitlerowców, dalej stosowała dawne nazwy, a nawet nekrologi publikowane w gazetach mieściły dawne nazwy miejscowości w swej treści.


   Po 1945r. ziemie dawnych Prusów znalazły się pod władztwem Polski, Rosji Sowieckiej (ZSRR), a niedawno część weszła w skład Litwy.


   „Ludzie radzieccy” czyli sowieci bardzo szybko rozprawili się z nazwami miejscowymi, w większości pochodzenia pruskiego.

Dawne nazwy zostały zamienione na:


– nazwy typowo rosyjskie przeniesione z imperium radzieckiego. SzuszenskojeTambowskoje – TambowRiazanskoje – RiazańKrasnodonskoje,  Krasnodon (do roku 1936 – Sorokino); Wołokołamskoje – Wołokołamsk


– nazwy odimienne od nazwisk komunistów, pisarzy, aktorów, a nawet szachistów Czapajewo 3× – W.I. CzapajewKujbyszewoKujbyszewskoje,  W.W. Kujbyszew Koniewo – I.S. KoniewKaliningradKalininoKalininskoje – I.M. KalininDiegtiariowo – W.A. Diegtiariow


– nazwy ideologiczne MołodiożnojeNowojekołchoznojeUrożajnojeSczastliwojePobiedaPobiednojePobiedino i Progress


Autorami tych wszystkich zmian byli urzędnicy sowieccy.


     W Polsce natomiast tradycja zmian nazw jest ze wszech miar „naukowa”.


   W okresie przejęcia przez Polskę Prus Zachodnich w XV wieku , nastąpiła polonizacja nazwisk i nazw miejscowych. Proces ten nie miał wymiaru siłowego, narzucanego przez państwo polskie, był to proces kulturowy związany z dominacją jaką Polska wtedy odgrywała w tym rejonie Europy. Po zaborach Polski, żywioł niemiecki wszedł do Prus Zachodnich, co oczywiście wymusiło powrót nazw w zapisie niemieckim, natomiast nowe polskie nazwy miejscowości były tłumaczone lub zamienione na niemieckie. Pod koniec XIX w. Wojciech Kętrzyński (właśc. Adalbert von Winkler) w swych pracach naukowych zajął się nazwami miejscowymi polskimi (wraz z pruskimi spolonizowanymi w czasie I Rzeczypospolitej !!!!!!) , które miały być zamienione, przezwane na niemiecki. Niestety w swej pracy nie uchronił się od poważnych błędów, które wynikały z założeń historycznych. Podstawowym założeniem było przeświadczenie, że na Ziemiach Chełmińskiej, Lubawskiej są nazwy polskie albo niemieckie. Walka o nazwy na peryferyjnych ziemiach pruskich toczy się tylko między żywiołami polskim i niemieckim.


Przykłady: (nazwa o pochodzeniu pruskim w zapisie niemieckim – nazwa „przezwiskowa” polska podana przez Kętrzyńskiego)


Lessin – Łasin; Lansen – Łążyn; Lunawe – Łunawy; Lubau – Lubawa; Weygir – Węgrowo; Czende – Trzciano; Saudin – Zawda; Schwenten – Święte; Widerne – Wydrzno; Kottenau – Kotnowo; Hoykewalde – Truszyny; Katzlaw – Kozłowo; Kintenaw – Kitnowo; Canten – Kąty; Mantyl – Kantyla; Gablenaw – Jabłonowo; Kauki, Kauke – Kawki; Selste – Chełsty; Kemnate – Kamionka; Montaż – Montowo; Mortangem – Mordęgi


Po II wojnie światowej. kiedy większość terytoriów pruskich weszło w skład Polski Ludowej, powolano „Komisję Ustalania Nazw Miejscowości: czyli Komisję do slawizacji nazw miejscowych. Niewielka liczba miejscowości to takie, których nazwę przywrócono na słowiańską, głównie na ziemiach buforowych, przygranicznych żywiołów pruskich i słowiańskich. Niemieckie nazwy pozmieniano na słowiańskie (niewielką ilość spolonizowano), zaś w pruskich w większości pozostawiono rdzeń i dodano końcówkę polską.


Ządźbork – Sensburg – Mrągowo na cześć Krzysztofa Celestyna Mrongoviusa


Lötzen – Łuczany, Giżycko na cześć Gustawa Gizewiusza (Giżyckiego)


Rastenburg- Kętrzyn od nazwiska Wojciecha Kętrzyńskiego


Drengfurt -Srokowo od Stanisława Srokowskiego przewodniczącego Komisji Ustalania Nazw Miejscowości.


Niestety w wielu wypadkach nazwę pruską pomylono z niemiecką i na modłę sowiecką nazwa została zastąpiona na piękną nazwę polską.


Windekaymen– Windtkeim- Windtken- Windikendorf- Windeken- Windken- obecnie Wołowno k. Olsztyna


Windeck– Windek- Windikendorf- Windackendorf  teraz Sudwa k. Olsztynka


Windekenhayn– Windckenhagen- Windenhagen- od Wyndekoy dziś Winiec k. Ostródy


W ten sposób Prusy stały się ziemiami odzyskanymi przez Polskę, zwłaszcza że zniknęła nazwa Prusy (Zachodnie Prusy i Wschodnie Prusy). Zastąpione te ostatnie nazwy województwem mazursko-warmińskim lub potocznie Mazurami. Mazury winny nazywać się Prusami, a woj. mazursko-warmińskie powinno zwać się województwem pruskim.


   Tak jak widzimy, zmiana nazw miejscowych w Prusach przez Polskę i Rosję Radziecką miało podkreślić prawo posiadania ziem i to prawo jest uwarunkowane historycznie. Nazwy we wszystkich ziemiach pruskich zostały zlituanizowane. Powodem tego jest ideologia nowego państwa litewskiego bardzo narodowościowego, chcącego podkreślić dawne tradycje Wielkiej Litwy. Paradoksalnie to tzw. Mała Litwa staje się źródłem odwiecznej bytności Litwy na terenach gdzie mówiono językami bałtyckimi czyli też pruskim. Pradzieje Litwy wg swych historyków zaczynają się przynajmniej od epoki Estów czyli okresu rzymskiego. Mała Litwa to część terytorium Skalowii podbita przez Litwę po powstaniach pruskich. Prusy zostały rozebrane podczas zaboru krzyżackiego i litewskiego (taki 17 września w wydaniu pruskim). Wydawałoby się, że Litwa winna pielęgnować ślady pruskiego dziedzictwa jakimi są w większości bałtyckie nazwy, jednak przeprowadzona lituanizacja nazw miejscowości na terytorium Małej Litwy na sposób radziecki i wytłumaczony naukowo prawny odzysk ziem na sposób polski powoduje, że ziemie te pozbawiono zupełnie brzmienia nazw dawnych pruskich osad. 


   W wielu wypadkach fałszuje się dawne nazwy, by udowadniać odwieczny pobyt ludności i jego etnosu na danym terenie. Ten pseudonaukowy dorobek wielu naukowców jest wykorzystywany przez państwa zaborcze, by usprawiedliwić swe podboje „odzyskaniem” swych historycznych ziem.

Nazwy miejscowe pruskie są pomnikami dziejowymi Prus i ich zmienianie, zniekształcanie jest zbrodnicze i haniebne dla ich twórców.


Istnieje kilka sposobów fałszowania nazw miejscowości:


– celową zmianę nazwy (np. Gumbinen, Gąbin, Gumbin, dziś Gusiew)


– celowe zniekształcenie nazwy


– podanie „odpowiednio spreparowanej” etymologii czyli pochodzenia szczególnie nazw miejscowych i wodnych. Dotyczy to też nazw osobowych. W badaniach tych, wykorzystuje się podobieństwo lub tożsamość nazw słowiańskich i bałtyckich. Język pruski, polski niemiecki należy do grupy j. indoeuropejskich, co więcej prawdopodobnie język prasłowiański wywodzi się z j. prabałtyckiego, ale wg powszechnie przyjętej teorii oba języki należą do grupy „bałtosłowiańskiej”. Tak, czy inaczej podobieństwa duże (np. lanka — łąka, lipe, leipo – lipa, swints – święty, wanso– wąs), a problemem zaś jest znajomość j. staro-pruskiego, gdzie ilość „pewnych” słów jest niewielka. To wszystko powoduje duże możliwości fałszowania przez pseudo-naukowców. 



Uwaga: zmiana nazwy przez dawne tłumaczenia czyli przystosowanie nazwy pruskiej do innego języka nie jest celowym zniekształcaniem nazwy. Zniekształcenie formy może być związane z zapisami historycznymi często przez osoby nie znające języka pruskiego. Zjawiska językowe np. zmiana wymowy, przekształcanie nazw prostych, dialekty, mody językowe itd. mają też swe ślady w nazewnictwie np. Pelkagischken (Pelkawiszki), Wuttrinen (Butryny).


więcej na ten temat:  K. Szcześniak, Powojenna toponimia byłych Prus Wschodnich 


    Słowianie przybywając ok. VII-VIIIw. w rejony zamieszkiwania ludów pruskich, próbowali osiedlić się i w tej części regionu. Osadnictwo słowiańskie, dokładniej pomorskie (kaszubskie) z tego okresu w rejonie południowo-zachodniego Prus tj. Ziemi Chełmińskiej jest niewielkie i krótkotrwałe. Archeologiczne dane to: małe gródki, które nagle przestają istnieć na początku IXw. Ziemie nadgraniczne były jednak strefami mieszania się ludności pruskiej i słowiańskiej. Za czasów Mieszka księcia polańskiego nastąpiły najazdy jego wojów na ziemie pruskie. Możliwe, że już w tym czasie nastąpiło przyłączenie części ziemi chełmińskiej do księstwa Polan, choć bardziej prawdopodobne jest to za czasów jego syna Bolesława, który z pewnością zamierzał podbić Prusów i ich ziemie.


„król wielce chrześcijański [tj. Bolesław], sprzymierzony z Ottonem III, podbił wszystkie krainy słowiańskie i Ruś i Prusów, z rąk których męczeńską śmierć poniósł św. Wojciech, którego relikwie przeniósł wtedy Bolesław do Polski” (Adam z Bremy)


„On to bowiem [tj. Bolesław] Selencję, Pomorze, Prusy do tego stopnia starł, gdy się przy pogaństwie upierały, albo też nawrócone, umocnił w wierze…” (Gall  Anonim)


„uczynił zbrojnie to, czego święci nauczyciele [tj. św. Wojciech i św. Brunon] zdziałać nie mogli słowem, nakłaniając do Stołu Pańskiego barbarzyńskie i najsurowsze ludy”  (list Matyldy do Mieszka II)


   Ciekawym z punktu widzenia politycznego i militarnego były przymierza zawarte w tym czasie przez Prusów. Pierwsze przymierze z Mazowszanami w czasie działalności Mięcława. a drugie przymierze to prusko-pomorskie, które było niezwykle trwałym z dwóch względów. Oba terytoria tj. pruskie i pomorskie w zasadzie nie miały granicy, ludność pruska zamieszkiwała tereny na zachód od Wisły, a i ludność pomorska zamieszkiwała rejony zachodnie Ziemi Chełmińskiej i Pomezanii. Wisła nie stanowiła granicy pomiędzy żywiołami pruskim, a pomorskim w omawianym okresie, czyli ziemie nadwiślańskie prawobrzeżne i lewobrzeżne stanowiły ziemie buforowe dla Prusów i Pomorzan. Sojusze Prusów z Mazowszem, czy Pomorzem miały wymiar religijny tj. politeizm przeciw chrześcijaństwu, wymiar ustrojowo-ideologiczny czyli „władza książęco-królewska”  kontra  „władza demokratyczna, wiecowa” , oraz wymiar polityczny tj. obrona przed najeźdźcą czyli Polską i Rusią. Sojusze te są też „twardym dowodem” na politykę całych Prus czyli politykę w zasadzie narodu i państwa. Podobnym tworem państwowości była federacja Luciców (Wieletów).


Kwestia Ziemi Chełmińskiej i przyległych ziem: Lubawskiej, Michałowskiej i Łążyńskiej.

   Ziemia Chełmińska nazwana tak w XIIIw. zajmująca obszar między Wisłą, Osą i Drwęcą została zasiedlona przez Prusów w VIw,  gdzie z resztkami potomków Gotów (kultury wielbarskiej) stali się mieszkańcami tej ziemi. Terytorium to jest granicznym dla żywiołu pruskiego i z tej racji zaludnienie było stosunkowo małe. Później tj. VII-VIIIw. w te rejony zaczęli przybywać osadnicy pomorscy. Ci Słowianie zakładali osady i gródki, które koegzystowały z pruskimi. Pod koniec Xw. książęta piastowscy powiększając swe władanie zaczęli podbijać sąsiednie ziemie m. in. ziemie pruskie głównie zaś Ziemię Chełmińską. Ciekawym miejscem niezwykłego mieszania się wpływów polańskich, pomorskich, duńskich i pruskich jest ziemia chełmińska. Gród Kałdus ukazuje, że kontrola w tym rejonie w Xw. była sprawowana przez Duńczyków, zaś w niedalekim Starogrodzie, gdzie lokowano po raz pierwszy miasto Chełmno zamieszkiwali Prusowie. Za panowania Chrobrego i jego syna Mieszka II, kontrola nad tym terenem sprawowana była przez Piastów właśnie z Kałdusa. W grodzie zaczęto budować kościół na wzór gnieźnieńskiego, prawdopodobnie owa bazylika miała być bazą do misji chrystianizacji ziem pruskich i pośrednio do uzależnienia politycznego tych ziem od Polski. Syn Chrobrego Mieszko II utracił władzę w tym rejonie, bo nastąpiło powstanie poddanych przeciw chrześcijaństwu i władzy. Oderwanie się Mazowsza od Polski przez Mięcława spowodowało, że Prusowie przyłączyli się do Mazowsza przed wspólnym wrogiem tj. państwem Piastów. Kontrola nad Ziemią Chełmińską powróciła do Prusów. Czasy Bolesława Śmiałego to początek czasu aneksji tego terytorium do Polski. W tym okresie wybudowano klucz grodów, które miały stanowić bazy wypadowe wojsk na następne ziemie Prusów, a w sytuacji niekorzystnej miały chronić przed Prusami. Była to polityka agresji z jednoczesnym wykorzystaniem zdobytych ziem tzn. feudalnym wykorzystaniem nowych poddanych tj. Prusów i Słowian głównie Pomorzan. Agresywna polityka Polski spowodowała odwet Prusów i w początkach XIIw. odbicie dawnych terytoriów pruskich przez prawowitych właścicieli tych ziem. Powrót tej ziemi do pruskiej macierzy w historiografii polskiej nazywa się  „okupacją”, „częściową okupacją”, „przejściową okupacją”, a nawet „zaborem” Ziemi Chełmińskiej przez Prusów. Znamienne, że książęta mazowieccy w1240r. Konrad i Bolesław stwierdzili, że ziemia lubawska „…leżała i leży w obrębie granic pruskich, to jednak należy do nich, bo ich przodkowie, a potem oni sami odebrali ją Prusom…”Te określenia dawne i współczesne są wynikiem historycznej i politycznej propagandy „piastowskiej słowiańskości” przeciw „odwiecznej germańskości” tych ziem. 


Problem historyków i polityków niemieckich jest związany z przedstawianiem historii tej ziemi jako należącej z dawien dawna do żywiołu germańskiego, należącej wcześniej do ludów germańskich tu zamieszkujących („kultura oksywska” i „kultura wielbarska” i wikingowie), a później prawnie do Zakonu krzyżackiego i w konsekwencji do narodu niemieckiego. 


Problem historyków i polityków polskich to powiązanie napływu Słowian na te tereny we wczesnym średniowieczu lub nawet prehistoryczna obecność Słowian na tych terenach, dalej zdobycie tych ziem przez władców piastowskich, „sfałszowane” nadanie Ziemi Chełmińskiej na rzecz Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego, późniejsze polskie Prusy Królewskie stanowią podstawę moralną do władania tą ziemią. 


Problemem pruskim jest natomiast pomijanie przez powyższych historyków prawdziwego gospodarza i właściciela tej ziemi jakimi byli Prusowie. To zakłamanie historii posuwa się nawet do tego, że Niemcy wykorzystują potomków Prusów jako „swoich” obywateli, a Polacy uważają, że właściwie to nie ma potomków Prusów i problem rozgrywa się między nimi, a Niemcami. Gdzie dwóch się bije, tam trzeci traci.




   Czas największego zagrożenia od strony Polski to lata panowania Bolesława III Krzywoustego i Bolesława IV Kędzierzawego. Polityka przyłączenia ziem pomorskich staje przyczyną ich polityki zdobycia ziem pruskich i odcięcie pomocy wojsk pruskich dla Pomorzan.  Po objęciu władzy przez Bolesława III doszło do najazdów grabieżczych w Prusach przez wojska polskie w latach 1108 i 1110/1111. 


Wkroczył tedy do Prus kraju nader dzikiego, skąd, szukając, a nie znajdując sposobności do walki, powrócił z obfitym łupem, wznieciwszy pożary i wziąwszy jeńców. Lecz skoro trafiła się sposobność do wzmianki o owej krainie, nie będzie od rzeczy dodać cośkolwiek z opowiadań przodków. Mianowicie za czasów Karola Wielkiego, króla Franków, gdy mu Saksonia stawiała opór i nie chciała przyjąć jarzma jego panowania ani wiary chrześcijańskiej, lud ów na łodziach przypłynął z Saksonii i wziął w posiadanie tę krainę, a od kraju przyjął nazwę. Dotąd tak bez króla i bez praw pozostają i nie odstępują od pierwotnego pogaństwa i dzikości. Ziemia zaś owa tak pełna jest jezior i bagien, że nawet zamkami i grodami nie mogłaby być tak ubezpieczona; toteż nie zdołał jej dotąd nikt podbić, ponieważ nikt nie mógł z wojskiem przeprawić się przez tyle jezior i bagien. Teraz jednak pozostawmy Prusów z nierozumnymi zwierzętami, a istotom obdarzonym rozumem opowiedzmy pewne zdarzenie, a raczej cud boski.(Gall Anonim II.42)


A niestrudzony Bolesław zimową porą bynajmniej nie zażywał wywczasów jak człowiek gnuśny, lecz wkroczył do Prus, krainy północnej, lodem ściętej, podczas gdy nawet władcy Rzymu, walcząc z barbarzyńskimi ludami, zimowali w przygotowanych [na to] warowniach, a nie wojowali przez całą zimę. Wkraczając do Prus, z lodu na jeziorach i bagnach korzystał jakby z mostu, bo nie ma do owego kraju innego dostępu, jak tylko przez jeziora i bagna. A przeszedłszy jeziora i bagna i dotarłszy do kraju zamieszkałego, nie zatrzymał się na jednym miejscu, nie oblegał grodów ani miast, bo ich tam nie ma, gdyż kraj ten jest broniony przyrodzonymi warunkami i naturalnym położeniem na wyspach wśród jezior i bagien, a ziemia podzielona na zręby dziedziczne między wieśniaków i mieszkańców. A zatem wojowniczy Bolesław, rozpuściwszy zagony wszerz i wzdłuż po owym barbarzyńskim kraju, zgromadził niezmierne łupy, biorąc do niewoli mężów i kobiety, chłopców i dziewczęta, niewolników i niewolnice niezliczone, paląc budynki i mnogie wsie; z tym wszystkim wrócił bez bitwy do Polski, choć właśnie bitwy ponad wszystko pragnął. ….(Gall Anonim III.24)


   Syn Krzywoustego Bolesław IV Kędzierzawy w 1147r. przy wsparciu wojsk ruskich brał udział w wielkiej wyprawie zbrojnej na Prusów. W 1166 roku zorganizował na kraj Prusów wielką wyprawę, która zakończyła się totalną klęską. Książęta wpadają w zasadzkę, śmierć spotyka Henryka Sandomierskiego, a Bolesław ratuje się ucieczką.  Wojska kolejnego syna Krzywoustego Kazimierza Sprawiedliwego w 1192r. napadły na Jaćwież w rejonie dzisiejszego Ełku. Jaćwingowie z tych ziem zostali zmuszenia do zapłaty daniny i wydania zakładników.  Ziemie pruskie przyległe do Polski stały się areną walk, grabieży, pogromów, morderstw, uprowadzania ludności pruskiej popełnianych w imię wprowadzania chrześcijaństwa, a gdzie w rzeczywistości chodziło o przejęcie terenów i ludzi zamieszkałych na nich.



Rys 3.  Osady o rdzeniu Prus- w nazwie.


Powyższa mapa pośrednio ukazuje skutki działań najeźdźców na ziemie pruskie. Zaznaczając na mapie miejscowości o nazwie z rdzeniem „prus-” określamy miejsca zamieszkiwania Prusów. Nazwy miejscowości z rdzeniem „prus-”  i miejsca gdzie geneza nazwy (toponimia) jest pruska wskazuje na obecność Prusów. Ta obecność, zamieszkiwanie było spowodowane różnymi przyczynami. 

1. miejscowości, gdzie Prusowie zamieszkiwali przed przybyciem Słowian – odnosi się to rejonów Kaszub. (rys. nr 3 –rejon 1 oraz właściwe ziemie pruskie )

2. miejscowości, gdzie Prusowie zostali przymusowo osadzeni jako niewolnicy – odnosi się to rejonów państw królów i książąt piastowskich i ruskich  (rys. nr 3 – rejony 3, 4, 5, ). Najstarszym rejonem osad z udziałem brańców z  Prus jest rejon nr 4, osady te byly założone w okresie rządów Bolesława Chrobrego – są to najbardziej oddalone tereny od ziem pruskich. Duże odległości do ziem ojczystych gwarantowały niemożność zbiegostwa niewolników. 

3. miejscowości, gdzie przyczyną nazwy jest herb „Prus” zasadźcy lub właściciela, lub gdzie sąsiedzi nazywają rejony zamieszkiwania „rodowców” herbu Prus. (rys. nr 3 – rejon 2) – patrz na zakładkę  http://windaki.pl/herb/    – mapa osad rodowych herbu „PRUS”.

Uwaga: „osady jenieckie” (pkt. 2), oraz miejscowości rodowe (pkt. 3) w rejonach Mazowsza, Wielkopolski, Ziemi Sieradzkiej i Łęczyckiej nakładają się – tu potrzeba dogłębnej weryfikacji etymologicznej miejscowości.

4. miejscowości, gdzie Prusowie emigrowali w czasie podboju krzyżowców i krzyżaków. (rys. nr 3 – rejon 1, 2 i 6)

   Interesującym dla nas będzie pkt. 2, gdzie ilość i zasięg domniemanych „osad jenieckich” jest porażająca. „ Osady jenieckie” dla Prusów są odpowiedzią i zarazem dowodem w jakim celu odbywały się „krucjaty” wojsk chrześcijańskich. W okresie „przedkrzyżackim”, niewolników pruskich pozyskiwała Polska i Ruś, natomiast w czasie zdobywania Prus i powstań pruskich zaistniała wzmożona emigracja Prusów do sąsiednich państw. Strach przed śmiercią całych rodów powodował wyjście i osadzanie rodzin pruskich w rejonach Pomorza, Mazowsza i Litwy.  Mapa z osadami niewolnych jest wyjaśnieniem następstw rejz polskich na Prusy, gdzie nastąpiło  w różnym stopniu wyludnienie ziem pruskich takich jak Galindia, Sasinia, tereny ziem chełmińskiej, lubawskiej, łasińskiej i michałowskiej.

   Te wszystkie działania zbrojne władców polskich i ruskich nie przyniosły im znaczących zysków politycznych ani ekonomicznych, natomiast w wyniku tych działań Prusowie i Jaćwingowie w drugiej połowie XIIw. wytworzyli u siebie ustrój zwany „demokracją wojskową”. 

   Książęta i szlachta pruska stawali się naczelnikami na czas wojny podporządkowując terytoria wyższego rzędu tj. małe i duże ziemie. Prawdopodobnie w tym czasie tworzyła się zasada dziedziczenia stanowiska naczelnika wojennego, co świadczy zmniejszeniu władzy rodu i powolnym upadku instytucji wiecu. Prusy wchodziły w okres wczesnofeudalny, gdzie możni zaczęli mieć większy wpływ na decyzje wiecu, albo w ogóle się z nim nie liczyli. Pomniejszenie roli rodu powoduje atomizację społeczeństwa pruskiego, łatwość władania nad nim. Te mechanizmy powodowały poważne następstwa tj. łatwość wprowadzenia chrześcijaństwa przez siły zewnętrzne, ale też zmianę postawy wobec najeźdźców; z polityki obronnej na politykę zaczepno-obronną. Reakcją na działania Polski był sprawiedliwy odwet czyli próba odebrania sprawiedliwości. Przejawiało się to dokładnie tym samym, co czynili królowie i książęta piastowscy czyli pogromami, braniem niewolników i grabieżą. 

   Zwiększenie aktywności wojsk nobilów pruskich spowodowało niewątpliwie zmianę nastrojów i postawy ludności pruskiej. Prusowie z natury pokojowo nastawieni do cudzoziemców stawali się ludem wojowniczym. Prusowie stawali się coraz silniejsi militarnie, tak że w początkach XIIIw. byli niezwyciężeni wobec wojsk polskich. Odbicie Ziemi Chełmińskiej, najazdy na Mazowsze, wybicie stróży rycerskiej polskiej to dowód na siłę oręża pruskiego i zdolności dowódcze szlachty pruskiej. Polska pomimo swej przewagi ludnościowej (min. 1:10), ekonomicznej i militarnej nie jest w stanie obronić się przed jazdą pruską. Ta jazda pruska w przyszłości, będzie wykorzystywana przez krzyżaków jako podstawowa formacja armii krzyżackiej.



„Pruski militaryzm”


 „Są sławni ze swego męstwa. Gdy najdzie ich jakie wojsko, żaden z nich nie ociąga się, ażby się przyłączyć do niego jego towarzyszy, lecz występuje, nie oglądając się na nikogo i rąbie mieczem, aż zginie”. …..(IBRAHIM IBN JAKUB)


Zadania militarne są związane z obronnością siedzib, czasem zaś jest związana z napaścią, grabieżą lub odwetem. Obronność jest realizowana przez różnego rodzaju budowle terenowe takie jak grody, wały, zasieki (przesieki) w formie zapór z pni drewna lub posadzonych drzew i ciernistych krzewów. Ważnym jest umiejscowienie tych budowli i zapór tj. wykorzystanie walorów terenowych (pagóry, rzeki jeziora). Wkomponowanie budowli w przeszkody naturalne zwiększają możliwość obronną, w sytuacji klęski militarnej dają powodzenie ucieczki. Prusowie do perfekcji wykorzystali możliwości obronne swych ziem, co widać do dzisiaj w lokalizacjach grodów. Większość późniejszych krzyżackich warowni stanęła w miejscu dawnych grodów pruskich, co świadczy o doskonałej znajomości Prusów w dziedzinie budownictwa obronnego. Strategia obrony jest związana ze strukturą terytorialną kraju. Niezależność małych ziem była związana też z niezależnością militarną, to powodowało małą skuteczność obronną wobec dużych sił najeźdźców, skutkowało to też bardzo dużym zmilitaryzowaniem społeczeństwo pruskiego. Strategia obronna polegała na ochronie grodu, gdzie przebywała okoliczna ludność w sytuacji zagrożenia zewnętrznego, w sytuacji niemożności utrzymania grodu ludność opuszczała gród wcześniej przygotowanymi drogami ucieczkowymi. Taka strategia obrony powodowała duże prawdopodobieństwo przeżycia, zaś późniejsza odbudowa drewnianych domostw i grodu nie była już wielkim problemem. Najeźdźca w większości wypadków brał ruchomości i osoby, które wpadły w jego ręce.

 Rys. 4  Uzbrojenie Prusów IX-XIw. Praktycznie uzbrojenie i ubiór woja nie różni się od wikińskiego, czy wareskiego. Ekwipunek wojenny jest kupowany od kupców przemierzających szlaki lądowe z Rusi, a nawet Arabii czy Hiszpanii, szlaki morskie wiodły z Anglii, głównie zaś ze Skandynawii.  Broń wykańczano i zdobiono  na modłę pruską w rodzimych pruskich warsztatach.

   Każdy mężczyzna zdolny do walki musiał posiadać broń. Ta broń była różnoraka jeśli chodzi o przeznaczenie i zależała w dużej mierze od zasobności właściciela. Pospólstwo pruskie czyli ludzie wolni stanowili pospolite ruszenie. Ze względu na dużą cenę konia nadającego się do walki i dużą cenę ekwipunku bojowego pospolite ruszenie miało bardzo duży rozrzut jakościowy uzbrojenia. Pospolite ruszenie było wykorzystywane do obrony grodów w kajmach czy moterów, wykorzystywano je w obronie w walce pieszej.


   Drużyny możnowładcze, gdzie żołnierzami były osoby z rodu, osoby walczące za pieniądze lub łup, oraz niewolnicy (razem to tzw. rodowcy i przyjaciele). Ta grupa wojsk była najlepiej uzbrojona, najlepiej wyćwiczona i najpewniej był to trzon jazdy. Osoby z drużyny, zaufane naczelnika wojskowego stanowiły też kadrę dowódczą na wypadek wojny. One stanowiły łączność pomiędzy oddziałami, grupami wojsk z pospolitego ruszenia.


 Rys. 5  Uzbrojenie Prusów XII – XIIIw. 


   Jakościowo średni poziom uzbrojenia Prusów nie był niższy od porównywalnej broni jaką dysponowali Litwini, Polacy, Rusini czy Wikingowie, natomiast ilościowy poziom uzbrojenia przypadający na mieszkańca w dawnych Prusach jest niezwykle wysoki. Wskazują na to cmentarze pruskie, gdzie prawie każdy pochowany mężczyzna ma resztkę przepalonego oręża, ostrogi , grotu itp.


Rys. 6  Uzbrojenie Prusów IX – XIw. z wykopalisk. 


Jeźdźcy i wojownicy piesi mieli pełną gamę uzbrojenia do wyboru, zależało to też od umiejętności posługiwania poszczególnymi rodzajami broni.  Bronią , którą posługiwali się Prusowie to:

– broń zaczepna: miecz dwusieczny (rys. 6, poz. 22, 23, 24, 27, 29, 32). miecz jednosieczny (poz. 1) , nóż bojowy, topór bojowy (poz. 9, 16), włócznie ciężkie o szerokim liściu (poz. 4, 11), włócznie typu lanca (poz. 2, 12, 13,, 14, 15, 16), włócznia lekka (oszczep, sulica poz. 15, 20), maczuga, pałka z końcówkami metalowymi (rodzaj buzdyganu), pałki pociskowe (poz, 3, 6, 7, 10), proca, łuk.

– broń ochronna: tarcza, hełm, kolczuga, zbroje w postaci kaftanów z naszytymi płytkami blach, zaś w późniejszym okresie zbroje lamelowe

– do akcji militarnych stosowano łodzie i okręty, stosowano też broń oblężniczą tj. hakownice i machiny do zdobywania murów.

Minimalnym uzbrojeniem wojownika pruskiego czyli tego który mógł „podnieść tarczę” była tarcza, hełm i broń zaczepna; tańsza włócznia, siekiera, nóż, droższy zaś miecz i topór bojowy. Oprócz pojedynków indywidualnych, dla wojsk pieszych podstawową taktyką była walka w szeregu, jeden przy drugim, tarcza zachodziła jedna na drugą. Bronią skuteczną w takim sposobie walki była włócznia ciężka i topór.W większości wypadków rycerz konny posiadał miecz, nóż, włócznie lekkie typu lanca , hełm, tarczę i zbroję lekką. Bronią skuteczną okazała się lanca. Taktyka wojsk konnych: napad w szyku klinowym , manewry oskrzydlające i pozorna ucieczka w czasie bitwy.



Miecze dwusieczne stosowano do pchnięć, jednosieczne zaś do rąbania. Rękojeści mieczy były pięknie zdobione, inkrustowane zlotem, srebrem i miedzią. Pochwy mieczy wykonane ze skóry, drewna były zakończone charakterystycznym okuciem zwanym trzewikiem. Charakterystyczne wzory rękojeści i inkrustacje były wykonane przez rzemieślników pruskich, klingi zaś były importowane ze Skandynawii i Nadrenii.

Noże bojowe przeważnie zdobione  przeważnie posiadały długość 20-25cm.

Włócznie – broń drzewcowa ręczna zakończona grotem. Prusowie wykorzystywali tę broń w sposób niezwykle skuteczny. Włócznie ciężkie stosowane do walki pieszej były skuteczne nawet, gdy przeciwnikiem był rycerz konny. Włócznie lekkie typu lancy były używane przez jazdę i przez swą długość były skuteczne w walce np. gdy przeciwnik posługiwał się mieczem. Często jeźdźcy posiadali po kilka lanc, gdy jeździec stracił wszystkie lance lub gdy walka była prowadzona blisko z przeciwnikiem, wtedy walczący konno dobywał miecza lub toporu. Najlżejsza włócznia czyli oszczep był bronią miotającą, stosowany przez Prusów przez cały okres ich dziejów. Budowa i wygląd grotów jest różnorodna, mniej lub bardziej zaawansowana technologicznie, często zdobione i zazwyczaj wykonywana przez rodzimych kowali.  Długość grotu  we włóczniach ciężkich wynosiła ok. 20 cm, ze względu na budowę zazwyczaj nadawała się do cieć i pchnięć.


Foto. 10  Prusowie w walce z krzyżakami.  Uzbrojenie: miecz, włócznie (lance, oszczepy, ciężkie ze znakami bojowymi), tarcza-pawęża noszona lub przymocowana na ramieniu, szpiczasty hełm z kolczugą, pancerz lamelowy. Charakterystyczne dla Prusów:  nosili szaty pod zbroją. Ciekawe przedstawienie łucznika w luźnych szatach z łukiem kompozytowym. Taki łuk można było używać podczas konnej jazdy.  Prusowie w złotych zbrojach z dwoma lancami lub z mieczem i pawężą ramienną też świadczy o uzbrojeniu jeźdźca. 


Topory bojowe były powszechnie używane w Prusach. Ostrze topora rozszerzone wachlarzowo, często zdobione służyło zazwyczaj do cięcia, ale mogło służyć do pchnięć. Topory o długim trzonku trzymane wprawnym ręku były pewną bronią przeciw nieprzyjacielowi świetnie zabezpieczonemu w pancerz. Pospolite ruszenie używało także zwykłych siekier ciesielskich.

Broń obuchowa. Prusowie wykorzystywali maczugi drewniane, trzonki żelazne, rodzaj buław w których głowica była żelazna, a trzonek z brązu. Do głowic dawano ołów w celu zwiększenia ich ciężaru.

Broń miotająca. Oprócz wymienionego oszczepu, używano proc. Najciekawszym typowo pruską bronią były pałki pociskowe. Trzonki drewniane, głowice żelazne miotane przez Prusów mogły nieprzyjemnie zaskoczyć przeciwnika. Wojownik wyposażał się po kilka, a nawet kilkanaście sztuk na potyczkę. Powszechnym w użyciu był łuk prosty i łuk refleksyjny. Łuk refleksyjny ( kompozytowy) o charakterystycznym kształcie wykonany z warstw drewna, rogu i ścięgien. Możliwe, że Prusowie jak inne narody bałtyjskie stosowali też kusze.


Tarcze stosowane przez Prusów miały różny ciężar i kształty. Ciężkie tarcze stanowiły zasłony podczas walki pieszej lub stosowania broni miotających. Tarcze lekkie stosowane podczas walki bezpośredniej miały kształty koliste, owalne, migdałowate i prostokątne. Ten ostatni kształt charakterystyczny dla pruskiego rzemiosła wojennego to tzw. „pawęże”. Tarcze te oprócz kształtu posiadają pionowe uwypuklenie w środku tarczy. To uwypuklenie wzmacnia mechanicznie tarczę, poprawia poprzez wgłębienie od wewnętrznej strony trzymanie jej i powoduje większy ześlizg ostrzy miecza, topora, włóczni i strzał. Te niewątpliwe zalety tarczy spowodowały niezwykłą jej popularność w całej średniowiecznej Europie. Od Prusów, poprzez krzyżaków, Czechów trafiła do włoskiego miasta Pawii, gdzie zaczęto je produkować na wielką skalę (stąd też nazwa Pawia – pawęż). Tarcze wykonywano z desek, obciągano je odpowiednio utwardzonymi skórami, tarcze starsze – koliste posiadały tzw. umbo czyli żelazną, kolistą osłonę, która dodatkowo wzmacniała tarczę, chroniła chwyt tarczownika i byłaby też elementem zaczepnym we władaniu tarczą. Prusowie używali hełmów różnego rodzaju. Najefektowniejszy rodzaj to szłom stożkowy wykonany z czterech kawałków blachy, nitowany, zwężający się ku górze , zdobiony, często złocony. Pochodzenie tego szłomu prawdopodobnie ruskie, lecz ciekawe że zachowane hełmy pochodzą tylko ze Sambii. Szłomy te nosili nobile, prawdopodobnie dowódcy wojsk. Generalnie hełmy z wykopalisk i na rzeźbach są wydłużone ku górze i są charakterystyczne dla pruskich wojsk.



Foto  11.  Po lewej przedstawiony Prus walczący z krzyżakiem na wyposażeniu miecz, włócznia, zbroja lamelowa, tarcza-pawęża, szpiczasty hełm –  portyk na bramie zamku w Bierzgłowie.

Rys. 7. Po prawej: Prus z mieczem typu wikińskiego, zbroja łuskowa, tarcza-pawęża, szpiczasty hełm z kolczugą, torba na pasie – figurka szachowa (Kraków). 

Pancerze stosowane przez Prusów zależały od zamożności wojownika. Najtańszym pancerzem to kaftan z naszytymi płytkami blaszanymi. Sposób umieszczenia blaszek był różny tj. mogły być ułożone sąsiednio lub zachodziły jedna na drugą. Blaszki były różnych kształtów, najczęściej koliste, prostokątne, łuskowe i inne (rys 6. poz.17). Drugim sposobem okrycia ochronnego był pancerz kolczy. Kolczuga czyli siatka wykonana ze stalowych ogniw była powszechnie używana. Stosowano też pancerze lamelowe w których pasy blach ułożone poziomo, zachodziły na siebie.


   Ze względów na położenie ziem pruskich optymalnym uzbrojeniem była lekkozbrojna jazda, bardzo zwrotna, idealna do przemieszczania się przez lasy i mokradła. Prusowie byli znani z hodowli koni i prawdopodobnie oni udomowili tarpana, poddali go krzyżówkom i powstał w ten sposób silny koń zwany „schweikenem”, a z niego wyhodowano sławnego „trakena”. W grobowcach estyjskich/pruskich pochówki koni są widoczne już w czasach rzymskich. W tym czasie już użytkowano konia w celach militarnych. Konie były używane do przemieszczenia wojownika, gdzie wojownik wraz z rodowcami i przyjaciółmi walczył osobno lub zespołowo w tzw. „murze tarcz”. Walka na koniu bojowym wymagała doskonałego trzymania się na koniu, zręczności i odpowiedniej techniki walki różnymi rodzajami broni: Konie byłyby wyposażone w drewniane siodła pokryte skórą, w skórzane uzdy z wędzidłami, przy uzdach dzwoneczki. Wszystkie elementy jak np. ukucia wykonane z dużą precyzją i bardzo zdobne. Jeźdźcy posiadali ostrogi różnego typu.

   Prusowie posiadali swe sztandary i znaki bojowe, używali także rogów, piszczałek.

   Do transportu używali: prus. abakus – lekki wóz oraz prus. arwarbs –ciężki wóz, prus. slayo – ciężkie sanie, prus. wessis – lekkie sanie. Do transporu wodnego używali czółen, łodzi, okrętów i płaskich platfom. Do zdobywania zamków, grodów stosowano machiny wojenne np. balisty, ruchome wieże oblężnicze itp.


   Ten krótki opis uzbrojenia, zorganizowanej obrony terytorialnej, taktyki wojennej dawnych Prusów z ich niezwykłą na te czasy nieustraszonością, męstwem i pogardą śmierci powodowało, że mieszkańcy tych terenów byli niezwykle trudnym przeciwnikiem. Doświadczyli tego Duńczycy, Polacy , Rusini, a doświadczyć tego mieli krzyżowcy i krzyżacy. 


Początek akcji misyjnych w Prusach.


   Około 1205 roku to czas nowych misji chrześcijańskich w Prusach. Łękno to miejsce fundacji klasztoru cysterskiego przez ród Pałuków. Ród ten pochodzi od ocalałego z pogromu brata św. Wojciecha czyli Sobiebora. Pałukowie z racji swej fundacji mieli dostęp do funkcji rządzących tym klasztorem. Jeden z Pałuków tj. opat Boguchwał –Godfryd wysłał swych mnichów do Prus , aby odszukali pierwszy grób męczennika biskupa Wojciecha. Mnisi zostali uwięzieni, ale Gotfryd wyruszył za swymi podopiecznymi, aby ich uwolnić. Zaskoczeniem dla niego było, że naczelnik ziemi rejonu Cholina nie tylko uwolnił mnichów, ale pokazał miejsce pierwszego grobu biskupa Wojciecha. Po powrocie do klasztoru Gotfryd zdał relację z pobytu w Prusach papieżowi, w wyniku tego opat dostał zezwolenie na prowadzenie misji na ziemiach pruskich. Gotfryd wraz ze swym towarzyszem Filipem udał się na misję, a owocem tejże był chrzest dwóch naczelników ziemi. W 1207 roku „książę Phalet” (prus. Walithe, Walits?) i „król Sodrech” (prus. Saudrike, Saudriks?) przyjęli chrzest. W tym samym roku mnich Filip poniósł śmierć z ręki Prusów.


Christenthum zuerst ienseits der Weichsel in Preussen. Abbas Godefridus de Lukina in Polonia cum monacho suo Philippo Wiselam fluvium, paganos dividentem et christianos, transivit, et Prutensibus paulatim predicare incipiens, ducem Phalet ad fidem convertit et postmodum fratrem eius regem Sodrech. Monachus Philippus ibidem martyrizatus est. Albric. ad 1207.

   „Początek chrześcijaństwa zza Wisły w PrusachOpat Godfryd (Boguchwał) z Łękna w Polsce i jego mnich Filip przepłynął Wisłę, która dzieli pogan i chrześcijan, zaczął Prusom stopniowo głosić (wiarę)a następnie nawrócił na wiarę księcia Phalet’a, a później jego brata króla Sodrech’a. Mnich Filip  został męczennikiem w Prusach w  1207.”

Wpis w RI V Jüngere Staufer (1198-1272) – RI V,2,4 (Regesty Hohenstaufów)


   Następcą opata Gotfryda został brat Chrystian w roku 1210r. Od tego czasu Chrystian stał się jedynym kierującym misjom w Prusach.  Sposób prowadzenia misji polegał na chrzczeniu Prusów bez popadania nowo ochrzczonych w zależność lenną wobec kogokolwiek tj. względem biskupa, czy księcia panującego. W tym czasie władcy ościenni najeżdżali na ziemie pruskie i obciążali nadmiernie Prusów, w tym także już nawróconych na wiarę chrześcijańską. By temu przeciwdziałać Chrystian poskarżył się papieżowi, a ten wydał nakaz biskupowi Kietliczowi bronić Prusów przed ich ciemiężycielom. Misje były prowadzone pokojowo i wydaje się, że pomyślnie tak, że 18 II 1216 roku odbył się chrzest dwóch następnych naczelników ziem tj. ziemi lubawskiej Suavabuno (prus. Survabuno, po chrzcie Paweł) i ziemi Lanzania Warpody (Filip). Chrystian został w niedługim czasie biskupem misyjnym na całe Prusy z siedzibą w Zantyrze, grodzie pruskim zdobytym i rozbudowanym przez księcia pomorskiego.



Wpis Regesta Pontificim Romanorum str. 446


   Ten drugi chrzest miał bardzo ważny precedens, otóż dwaj wymienieni naczelnicy oddali swe ziemie pod opiekę stolicy apostolskiej. Naczelnicy ci uważali, że ziemie te, po ich chrzcie, będą niezależne od władców polskich, pomorskich czy duńskich. Akt przekazania ziemi musiał się odbyć przez wiec, stąd należałoby upatrywać, że nowo ochrzczeni to nie tylko naczelnicy, ale większość mieszkańców tych ziem. Zasięg pracy misjonarskiej Chrystiana to Ziemia Chełmińska, Ziemia Lubawska i północne rejony Pomezanii, Pogezanii, Warnii oraz próba nawracania Prusów na Sambii. Kierunek od Grudziądza, Santyru wzdłuż Nogatu i brzegu Zalewu Wiślanego do Ziemi Łężańskiej (Lanzanii). Akcja chrystianizacji Prusów postępowała stosunkowo szybko i społeczeństwo pruskie coraz bardziej było podzielone religijnie. Biskup Chrystian zaczął budować struktury kościelne przez miejscową społeczność, kapłanami zostawali Prusowie i ewangelizacja była prowadzona w języku pruskim. To był klucz do szybkiej akcji misyjnej biskupa Chrystiana. Zaczął się pojawiać opór przeciw misji Chrystiana, grupy Prusów wierzące w tradycyjne bóstwa i chcące utrzymać swój sposób życia zaczęły napadać, rabować i mordować misjonarzy i Prusów wierzących w Chrystusa. Najazdy pruskie nie tylko dotyczyły misji, ale też ziem polskich. Biskup Chrystian próbował stworzyć ochronę wojskową dla nowo ochrzczonych Prusów i kościołów pobudowanych przez wiernych.  Biskup zaczął współdziałać z księciem mazowieckim i otrzymał Ziemię Chełmińską. Postawienie tzw. stróży rycerskiej Ziemi Chełmińskiej, założenie Zakonu  Braci Dobrzyńskich, wprowadzenie polskich krucjat na ziemie pruskie spowodowało tylko radykalizację Prusów i ich politykę odwetu wobec chrześcijan i Polski. Wszystkie powyższe działania nie sprawdziły się. Sprowadzenie krzyżaków do Prus początkowo miało na celu obronę chrześcijan, zaś wszelkie wojskowe akcje krzyżaków wobec pogan miały być uzgodnione i usankcjonowane przez biskupa Prus. Biskup Chrystian naiwnie postępując niestety przegrał walkę o Prusy, myśląc, że stworzy państwo biskupie zależne tylko od Papieża. Ostatecznie jednak wysiłki Chrystiana spowodowały, że 1/3 ziem Prus Krzyżackich były jednak pod zarządem biskupów. Dla Prusów chrześcijan sprowadzenie krzyżaków okazało się tragiczne. Krzyżacy chcieli stworzyć swoje państwo jako feudalne, gdzie nie ma ludzi wolnych, tylko zależnych od suwerena czyli Zakonu. Prusowie chrześcijanie, którzy mieli gwarantowaną wolność osobistą i podatkową przez biskupa Chrystiana, stawali się przeszkodą  dla krzyżaków do osiągnięcia ich celów. Neofici (zwani przez krzyżaków odstępcami, apostatami) i poganie pruscy byli traktowani w sposób podobny. Prusowie mieli ponieść śmierć albo popaść w poddaństwo.

Piastowie nie pomni „doświadczenia węgierskiego” zaprzepaścili szybko postępujący, dobrowolny chrzest Prus na rzecz swego interesu czyli potencjalnego rozdrapania ziem pruskich i włączenie w poddaństwo Prusów. Jak ten zamysł okazał się krótkowzroczny i nieprzemyślany…..pokaże następna część.

Do przyjścia św. Wojciecha

Przeciętny Polak o Prusach nie wie praktycznie nic. Wyjątkowo zdarza się spotkać kogoś, kto skojarzy Prusów jako morderców św. Wojciecha lub jako dawnych mieszkańców Mazur, których jednak wymordowali Krzyżacy. Prusowie to lud uważany za wymarły. Historia, którą karmią nas w szkołach jest uproszczona, niezwykle skrócona i wybiórcza. Ta ostatnia cecha okazuje się narzędziem w ręku ideologów państwa, którzy do potrzeb politycznych „urabiają” historię. Te wypaczenia są nie tylko specjalnością polską. Na całym świecie takie zabiegi są powszechne, ale czy możemy się z tym pogodzić i wzruszyć ramionami mówiąc że „to normalka”. Czasem słyszymy i niezwykle bulwersuje nas fakt o innej wizji historycznej niż ta powszechna, gazetowa czy telewizyjna. Historia widziana z pozycji polskiej i np. brytyjskie spojrzenie na „Enigmę”, „Dywizjon 303”, niemiecki „Grunwald 1410”, radziecko-rosyjski „Katyń” lub „wyzwoleńcza Armia Czerwona”, żydowski Holocaust itd. Tu spróbujemy spojrzeć na dzieje Prusów z pozycji Prusa. Na ile to możliwe wspomniane będą poglądy innych sąsiednich nacji. Z racji zamysłu, że ta praca ma być skrótem, to w zasadzie nie będą prezentowane różne teorie, tezy historyków, tylko najbardziej wg mnie prawdopodobny scenariusz obrazu historycznego dziejów tego ludu. Najważniejszym przesłaniem tej pracy jest ukazanie, że w skład historii tego ludu wchodzi też po części historia naszej rodziny. 

Od początku
   Prusowie to lud, który zamieszkiwał obecnie ziemie północno-wschodnie tereny Polski, rejon kaliningradzki i południowo-zachodnie rejony Litwy. Prusowie pod względem językowym i kulturowym uważani są za lud bałtyjski i pod tym względem przynależą do Bałtów podobnie jak Jaćwingowie, Litwini i Łotysze. Stan państwowości Prusów, jaki zastali krzyżacy to luźna konfederacja tzw. dużych i małych „ziem” dzisiaj byśmy mówili o udzielnych i niezależnych województwach i okręgach. W uproszczeniu Prusowie z pocz. XIIw. dzielili się na dziesięć „dużych ziem” jednak duże ugrupowania ludzkie tj. Estów, Galindów, Jaćwięgów i Gotów z okresu połowy I-VI wieku n.e., które miały wpływ na stosunki ludnościowe na tym terenie wpłynęły zapewne na różnorodność kulturową i językową poszczególnych ziem pruskich.
 Historia tego ludu jest niezwykle ciekawa:
   Najwcześniejsze, większe osadnictwo ludzi na terenie rejonu południowo-wschodnim pobrzeża Bałtyku należy datować po „odejściu” lodowca tj. po VIII tys. p.n.e. W okresie IV do II tys. p.n.e. osadnictwo ludzi na tym terenie następuje z dwóch kierunków: północno-wschodniego reprezentowanego przez Protofinów („kultura ceramiki dołkowo-grzebykowa”) i wschodniego: odłam Indoeuropejczyków wraz ze swą „kulturą grobów kurhanowych”. Niektórzy z naukowców twierdzą, że już z części tych Indoeuropejczyków wyłonili się Proto-Bałtowie, a tereny ich zamieszkania są takie same jak obszar bałtyjskiej hydronimii (nazw rzek i jezior).
Rys. 1 Obszar bałtyjskich nazw1. Karwia; 2. Karwia; 3. Salino; 4. Łebień; 5. Rzucewo; 6. Labuhnken (Trzcińsk); 7. Powałki; 8. Straduń; 9. Lubuń
    Na ten obszar w różnym czasie napływają różne ludy i w wyniku ich wymieszania wyłaniają się różne grupy etniczne ze swymi odrębnymi zwyczajami, kulturą materialną i swym odrębnym językiem. W okresie ok. 1500-600 r. p.n.e. na terenie późniejszych Prus kulturowo i zapewne ludnościowo wpływają Wenetowie (archeologiczna „grupa warmijsko – mazurska kultury łużyckiej”). Około 600r. p.n.e. przybywa ludność bałtyjska od strony wschodniej i wraz tubylcami tworzą nową jakość kulturową zwaną „kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich.  Charakterystycznymi wyznacznikami tej kultury są kurhany z licznymi pochówkami popielnicowymi, niewielkie osady obronne oraz kulistodenna ceramika. Na większości zajmowanego terytorium „kultura kurhanów zachodniobałtyjskich” funkcjonowała od połowy VI w p.n.e. aż do połowy I w. n.e.
   Ludność ta ze względu na swój język została później nazwana Bałtami Zachodnimi i była na tyle liczebna, że zostają na tym terenie hegemonami i porozumiewają się j. baltyjskim. Wygląda na to, że dawna ludność tubylcza o głównej swej etnogenezie fińsko-protobałtyjskiej, zostaje wraz przybyszami ze wschodu tj. Bałtami Zachodnimi nową rzeczywistością kulturową tych ziem, która będzie trwała do XIII w. n.e.
   W obszarze przybałtyckim południowo-wschodnim, w okresie przełomu er wyłaniają się na światło historyczne Estowie („kultura Dollkeim-Kovrovo”), Galindowie („kultura bogaczewska”), Sudawowie – Jaćwingowie („kultura sudowska”) i Goci („kultura wielbarska”). Pierwsze trzy kultury to Bałtowie Zachodni, zaś czwarta to Germanie ze Skandynawii. Pierwsze wzmianki historyczne o tych ludach dotyczą lat początków I w. n.e.

O Estach


Tacyt – Publius Cornelius Tacitus- Germania 45
 “…Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie obmywa siedziby ludów Estiów, którzy mają zwyczaje i strój jak u Swebów, język zbliżony do brytańskiego. …Rzadko czynią użytek z żelaza, częściej z kijów. Zboża i inne płody uprawiają – jak na niedbałych zazwyczaj Germanów – cierpliwie. Przeszukują też morze i jako jedyni ze wszystkich zbierają na mieliznach i na samym brzegu bursztyn, który zwą glesum….”
    Estiowie to oczywiście Estowie, którzy patrząc się od strony morza i płynąć od strony cieśnin duńskich mieszkają na prawym brzegu Morza Bałtyckiego. Tacyt zebrał wiadomości o tym ludzie z okresu bytności „szpiega rzymskiego” prawdopodobnie ekwity, który dostarczył wiadomości o ludzie, który potencjalnie mógł być podbity. Różni historycy twierdzą, że wyprawa ta nie była tylko w celach handlowych, ale przede wszystkim w celach wywiadowczych. Informacja o ludach miała kolosalne znaczenie dla strategii utrzymania Germanów z dala od granic rzymskich, a możliwy podbój tych opisywanych ziem też mógł zaistnieć. Czas wyprawy to okres rządów Nerona, Rzym w tym czasie jest u szczytu potęgi. Wywiad rzymski, niezwykle rozwinięty jak na te czasy tj. ok. 55r. n.e. otrzymał bardzo dobre informacje geograficzne, polityczne, etnograficzne i lingwistyczne. Te informacje zawarte zostały u Pliniusza w Naturalis historiae libri i u Tacyta, Germania. 
     Ciekawe wiadomości do podboju: język ludu „brytański” – krytycy tego wyrazu w tekście Tacyta określają jako „niezrozumiały dla Rzymianina”, i może to racja, jednak Tacyt dokładnie opisuje języki plemion ludów opisanych w dziele, a ekwita rzymski pracujący w bardzo dobrym jak na te czasy w wywiadzie rzymskim prawdopodobnie określił, że wtedy język staropruski (antyczno -pruski) był bliższy j. brytańskiemu (celtyckiemu) niż j. germańskiemu. Następna cenna informacja, to sposób walki Estów. Oprócz mieczy, Estowie używali kijów. Wydaje się, że ta informacja mówi o pewnym zacofaniu militarnym Estów, jednak ćwiczenia legionistów rzymskich obejmowały walkę na kije. Następne dane mówią o Estach jako o ludzie rolniczym, czyli jest to lud zamożny, jest tam co jeść dla ludzi i koni. Szczególna pochwała dla tego ludu, że jest to lud pracowity, wytrwały i w tym bardzo różniący się od swych sąsiadów czyli gnuśnych i niedbałych Germanów. Ostatnia, nie mniej ważna informacja, to bogactwo ziemi, czyli bursztyn.


Ryc. 1  Zabytki kultury estyjskiej



O Galindach

 „Zamieszkują Sarmację ogromne ludy: Wenedowie wzdłuż całej zatoki Wenedyjskiej.
…Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedzą poniżej Wenedów Galindowie, Sudinowie…”
     W IIw. p.n.e część Mazur tj. Pojezierze Mrągowskie, Kraina Wielkich Jezior i część Pojezierza Ełckiego – były zamieszkałe i charakterystyczne, bo w stosunku do reszty obszarów zachodniobałtyjskich było zastąpienie tradycyjnych pochówków kurhanowych na groby płaskie. Ozdoby wydobywane z tego okresu mają wpływy pomorskie i wandalskie „kultura przeworska. Tak zrodziła się tzw. „kultura bogaczewska” czyli Galindowie.
  W inwentarzu kultury bogaczewskiej występowały czworokątne tarcze. Galindzka broń zaczepna to włócznie i oszczepy, zamiast mieczy – noże bojowe i toporki. Charakterystyczne ozdoby Galindów to zawieszki w kształcie koła ze szprychami oraz naszyjniki złocone z brązowych, pełnych wisiorków ósemkowych. Głównym elementem ubioru mężczyzny był pas z przywieszonym nożem, krzesiwem.   Groby występujące na cmentarzyskach zawierały niemal wyłącznie pochówki ciałopalne, w większości popielnicowe. 
     Obwarowania jam grobowych były rzadkie, podobnie jak kurhanowe nasypy kamienno – ziemne lub bruki. Pochówki szkieletowe występowały tylko sporadycznie. Od około połowy IV w. kultura Galindów zaczęła przeżywać pewien kryzys, widoczny początkowo w znacznym zubożeniu wyposażeń grobowych. Prawdopodobnie w tym okresie Galindowie zasiedlili część ziem opuszczonych przez Gotów, a część młodszej generacji Galindów wraz z Gotami wzięła udział w wędrówce ku południowemu-wschodowi. Opuszczenie dotychczasowych siedzib przez część ludności galindzkiej mogło przejściowo zakłócić funkcjonowanie układów społecznych i gospodarczych. Ustabilizowanie się pod koniec V w. osadnictwa zachodniobałtyjskiego na zachodnich Mazurach, w nowych granicach terytorialnych, zbiegło się w czasie z wytworzeniem się nowej struktury kulturowej – tzw. grupy olsztyńskiej.
Ryc. 2  Zabytki  kultury galindzkiej

Sudawowie – Jaćwingowie


     Odmiennie potoczyły się losy wschodniej połaci terytorium zajmowanego w okresie wczesnorzymskim przez Galindów. W wyniku napływu na te tereny ludności bałtyjskiej ze wschodu uformowała się na tym obszarze odrębne plemię, jakim byli Sudawowie czyli Jaćwingowie (tzw. kultura sudowska). Plemię to zajmowało terytorium w dorzeczu Czarnej Hańczy, zapewne wraz z rejonem wewnątrz „kolana” Niemna. U schyłku III i w IV w. ze względu na kryzys demograficzny u Galindów, Jaćwingowie znacznie powiększyli swój zasięg ku zachodowi, obejmując ziemie w łuku Gołdapi, północno-wschodni skraj Krainy Wielkich Jezior, a najprawdopodobniej także północną część Pojezierza Ełckiego. Na całym tym obszarze występowały wówczas cmentarzyska kurhanowe z typową własną ceramiką np. popielnice wanienkowate. Zachodnia rubież kultury sudowskiej zbliżyła się w ten sposób swoim przebiegiem do zachodniej granicy wczesnośredniowiecznej Jaćwieży.

     Jaćwingowie nie byli etnicznie jednolitym ugrupowaniem plemiennym, wewnątrz niego można wydzielić kilka grup kulturowych, wśród których wiodącą role odgrywała w późniejszym okresie grupa suwalska. Ta niejednolitość etniczna jest związana z charakterystyczną cechą tej grupy, jakim był obrządek pogrzebowy: groby kurhanowe oraz, aż do okresu wędrówek ludów stosowano birytualizm czyli pochówki ciałopalne i inhumowane czyli ciało zmarłego chowano bezpośrednio do ziemi. Szczególnym zjawiskiem tak jak u Estów, są też dość często spotykane pochówki koni, w tym czasie już niespotykane u Galindów. Za specyficzne formy sudowskie należałoby także uznać niezwykle bogate rzędy końskie. Również pas kobiecy, można uznać za ciekawy i świadczący o odrębności kulturowej tego obszaru w okresie późnorzymskim. Czasem najpełniejszego zarysowania się oryginalnego oblicza kultury sudowskiej na całym przypisywanym jej obszarze była wczesna faza okresu wędrówek ludów, a więc czas głębokiego zmierzchu kultury galindzkiej. W niewiele zmienionej postaci kultura sudowska przetrwała do VI w. Na jej miejscu uformowała się wspólnota kulturowa odpowiadająca wczesnemu etapowi kształtowania się Jaćwieży.




Ryc. 3  Zabytki  kultury sudowskiej (jaćwieskiej)


O Gotach

„Z tej to wyspy Skandii, jak gdyby z kuźni ludów lub raczej z kolebki szczepów, wyruszyli niegdyś Gotowie ze swoim królem imieniem Berig. Pamięć o zdarzeniu zachowuje się dotąd. Ziemi, której schodząc z okrętów dotknęli stopami, zaraz nadali miano. Miejsce to, bowiem jeszcze dzisiaj nazywa się Gothiskandia. Stąd niebawem posunęli się dalej podchodząc z obozem pod siedziby Ulmerugów, które wtedy leżały na pobrzeżu Oceanu. W bitwie pokonali Ulmerugów i wypędzili z rodzinnych siedzib. Również ich sąsiadów, Wandalów, już wtedy ujarzmiając wprzęgli do rydwanu swoich zwycięstw.
Tacyt – Germania 44
Mieszkający za Lugiami Gotonowie rządzeni są przez królów, i to już nieco surowiej niż reszta ludów germańskich, jednak jeszcze nie z zupełną utratą wolności. Zaraz dalej nad oceanem siedzą Rugiowie i Lemowiowie; właściwością tych ludów są okrągłe tarcze, krótkie miecze i posłuszeństwo wobec królów.”
„Zamieszkują Sarmację ogromne ludy: Wenedowie wzdłuż całej zatoki Wenedyjskiej.
[…] Z mniejszych ludów siedzą w Sarmacji Gytonowie koło rzeki Vistuli, poniżej Wenedów; następnie Finnowie, …koło głowy rzeki Vistula.; niżej od nich Ombronowie, następnie Anartofraktowie, następnie Burgionowie, …Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedzą poniżej Wenedów Galindowie, Sudinowie i Stawanowie …”
   „Getica”- dzieło Jordanesa, będące skrótem nieistniejącego już dzieła rzymskiego historyka Kasjodora jest źródłem historycznym i źródłem tradycji gockiej spisanym przez kronikarza i historyka gockiego. Tradycja przekazywana z pokolenie na pokolenie głosi, że Goci przybyli ze Skandynawii na tereny, które nazwali „Gothiskandią” czy Gocką Skandynawią. Nazwa tego ludu pisana jako Gotar/Gauter, Gutar/Guts, Geat/Gaut, Gytones oznacza „ludzi” tzn. „pochodzących od boga – Gauta-Odyna”. Ludem sąsiedzkim, pokrewnym z nazwy, pochodzenia, mającym tę samą religię byli Jutowie (Iotar, Jutar, Ytar, Ytas/Ytum, Euts/Eudoses). Jutowie byli mieszkańcami środkowej części półwyspu Jutlandzkiego z przyległymi wyspami, zaś Goci to lud osiadły dalej na wschód, już na Półwyspie Skandynawskim. Ciekawe, że Jutów uważano za Geatów-Gotów, a Jutlandię z tej przyczyny zwano Gotlandią. Początkowo zamieszkiwali rejon doliny rzeki Göta älv (dosł. Rzeka Gotów) niedaleko od obecnego miasta Göteborg (dosł. gród Gotów), w późniejszych okresie ich wpływy i osadnictwo rozprzestrzeniło się mniej więcej na dawną historyczną krainę Gotalandia (prowincje dzisiejszej Szwecji zwane: Västergötland, Östergötland i wyspa Gotlandia).
   Część Gotów w okresie końcowych lat I w. p.n.e. i początkowych lat n.e. zaczęli opuszczać swą ojczyznę i zaczęli się osiedlać w rejonach dzisiejszych Borów Tucholskich, Krajny i części Kaszub. Sposób przeprawy wodnej przez Bałtyk był zapewne różnymi drogami morskimi, mogli płynąć wzdłuż zachodniego wybrzeża przez cieśniny Kattegat i Sund, a następnie blisko południowego brzegu Bałtyku lub w kierunku południowo-wschodnim via Bornholm. (dawniej ta wyspa zwała się Burgundarholm, a Burgundowie podobnie jak Goci, wywędrowali ze swej wyspy w rejony obecnego pogranicza francusko-niemieckiego). Goci w małych grupach na przestrzeni wielu lat, na małych okrętach podobnych do tych, które opisuje Tacyt u Swionów (przodków Szwedów) docierali do swej Gothiskandzy: „Wodne ich statki tym się od naszych różnią, że z obu stron mając dziób, łatwo się oboma do brzegu przybić mogą”. Takie statki o małej wyporności mają dodatkową cechę, mogą łatwo poruszać się przez rzeki. Rzeki Parsęta, Wieprza, Słupia mogły stanowić, dobrą drogę rzeczną pomiędzy Bałtykiem, a Gothiskandią. Ostatnią grupą ludności gockiej byli Gepidowie ([goc.] gepanta – leniwy) zwani też Getami, którzy osiedlili się na Wysoczyźnie Elbląskiej.
Rys. 2 Sytuacja ludnościowa w okresie przełomu er. 
   Osadnictwo Gotów początkowo miało charakter pokojowy, a świadczy o tym teren zasiedlenia, który był wtedy z dala od morza i opustoszały. Ich sąsiadami od południa byli Wandalowie (Lugiowie), a od północy i wschodu Rugiowie i Lemonowie. Trzeba tu zaznaczyć, że Pomorze w tym czasie to arena bytności różnej ludności, mieszkańcami od wieków byli potomkowie Wenetów (potomkowie tzw. kultury łużyckiej), dawnych Bałtów, a przybyszami były ludy germańskie tj. Rugiowie, Lemonowie, a później Goci (razem to tzw. kultura oksywska).Po podbiciu i wchłonięciu ludów Pomorza, nastąpiła nowa jakość polityczno-społecznaa tj. utworzenie związku plemiennego pod przewodnictwem gockim. W tym okresie ludność tych ziem przechodzi też w nową jakość kulturową, gdzie jest to uwidocznione nową formą ceramiki, ozdób i budownictwa, natomiast sposób pochówków był wykonywany w dwóch rytach (birytualizm). W okresie bytności Gotów w Gothiskandii charakterystycznymi formami grobowców są kamienne konstrukcje grobowe w formie steli nagrobnych i kurhanowe, kręgi z głazów, mogił z różnego typu rdzeniami kamiennymi i bruków znajdujących się w Odrach, Wisiorach i Grzybnicy. Formy te wykazują ścisłe analogie w Skandynawii (południowej Norwegii i Szwecji, na wyspach Gotlandii, Olandii i Bornholmie), gdzie mają wcześniejszą metrykę chronologiczną i mogą uchodzić za świadectwo pobytu pewnych grup ludności ze Skandynawii. Zasięg terytorialny Gotów na przełomie I i II w. n.e. jest duży, obejmuje trzy czwarte Pomorza, część Wielkopolski, a od wschodu graniczy z żywiołem bałtyjskim na rzece Łynie. Ta granica nigdy przez Gotów nie zostanie przekroczona, co świadczy o pokojowym charakterze kontaktów pomiędzy Bałtami Zachodnimi, a Gotami i Gepidami. W tym okresie nastąpiło ciekawe zjawisko demograficzne, otóż Goci już jako związek różnych ludów tj. Gotów właściwych, Gepidów, Rugiów, Lemonów, Wenetów i Bałtów zaczęli się przemieszczać w kierunku południowo – wschodnim w pasie pomiędzy Wisłą, a Bugiem. Ten „exodus gocki” trwał ok. 200 lat, po drodze przyłączali nową ludność w swe szeregi, aż dotarli do granicy z Cesarstwem Rzymskim.
Ryc. 3  Zabytki  kultury Gotów (kultury wielbarskiej)

   Ta ilość różnych plemion spowodowała, że pomiędzy nimi wywiązała się rywalizacja władzy i w konsekwencji nastąpił rozłam na grupy: 
Gotów Krymskich (dokł. to Jutowie), Ostrogotów (astra- jasny) i Wizygotów (wizi – szlachetny). Trzeba pamiętać, że w rejonach, które Goci opuszczali nadal pozostawała część ludności, która z różnych względów nie uległa pokusie nowego, lepszego życia, to też część ludności gockiej pozostała w rejonie dolnego Powiśla i oczywiście część Gotów pozostała w swej najstarszej ojczyźnie tj. Południowej Skandynawii. Goci Krymscy trwali nad Morzem Czarnym do XIIIw., Wizygoci zdobyli Rzym, po złupieniu Italii przenieśli się do południowej Galii i do części Iberii; utworzyli tam swe królestwo ze stolicą w Tuluzie. Frankowie w VI wieku wyparli ich na Półwysep Iberyjski i tam do czasu inwazji arabskiej (pocz. VIII.) trwało ich państwo. Ostrogoci utworzyli swe królestwo naddunajskie (Węgry-Rumunia), a następnie w ostatniej dekadzie Vw. zdobyli Italię i założyli swe królestwo ze stolicą w Rawennie do połowy VIw. Ostrogoci szli szlakiem Wizygotów i niejednokrotnie wspomagali siebie, by utrzymać swe królestwa, tylko za czasów najazdów Hunów walczyli przeciwko sobie, wtedy to Ostrogoci byli po stronie huńskiej, zaś Wizygoci po stronie rzymskiej. Goci Nadwiślańscy zwani czasem Gotami Gniazdowymi (Hreidgotar) trwali u ujścia Wisły i w VIw. część powróciła do Skandynawii, a pozostali razem z ludnością estyjską stworzyli związek plemienny zwany Widiwariami.

Rys. 3  Sytuacja ludnościowa w II/IIIw. n.e.


Era Prusów

   Odejście sporej części ludów gockich na południowy wschód, podbój Europy przez Hunów, upadek imperium rzymskiego wytworzył osłabienie władztwa i rozrzedzenie ludności gockiej w rejonie Powiśla. Spowodowało to reakcję ze strony Estów, ok. pocz. VIw. nastąpiło z ich strony opanowanie ziem po-gockich, ale było to powolne przenikanie tej ludności na te obszary, połączone z okresami wspólnego zamieszkiwania i bytności. W VI-VII w. Estowie dotarli na obszar wokół jeziora Drużno i na wschodni skraj Żuław. Znaleziska z cmentarzysk w tym okresie wskazują na bardzo dobre kontakty ze Skandynawią. Najciekawszym dla nas jest wyłonienie się archeologicznej tzw. grupy elbląskiej. Odkrywane cmentarzyska w tym okresie tj. VIw -VIIIw. ukazują charakterystyczne cechy dla dwóch ugrupowań etnicznych tj Estów i Skandynawów. Estowie, a dokładnie przybysze z rejonu późniejszej Sambii i Natangii chowali swych zmarłych jak w swej ojczyźnie tj. czyli ciałopalny grób ludzki ze szkieletowym pochówkiem konia. Poza standardowym wyposażeniem grobu tj. charakterystycznej ceramiki: dwustożkowate naczynia gliniane, zapinek, okuć pasów, rogi do picia była broń: żelazne miecze jednosieczne, groty oszczepów i ostrogi. Szkieletowe pochówki koni zawierają bogate rzędy, żelazne lub brązowe wędzidła, siodła. W wyposażeniu grobowym występuje duża liczba przedmiotów o pochodzeniu skandynawskim lub zachodnioeuropejskim. 



Ryc. 5  Zabytki  pruskie


    Takie przedmioty przeważnie ozdoby, zapinki i broń pochodziły z Zelandii (Dania), Jutlandii, Gotlandii, z wyspy Bornholm i z południowych części półwyspu Skandynawskiego i z rejonów dzisiejszych Niemiec z prowincji Anhalt. Całość grobu określa status pochowanego rycerza -jeźdźca. Pochówki ciałopalne z okresu VIII/IXw. posiadają już typowe ozdoby jak branzolety i broń wikińską tj. typowe miecze i topory bojowe odkryte w rejonie Elbląga i Tolkmicka i wraki łodzi z Fromborka i Bągartu. Ciekawa jest wyraźna różnica w formach pochówków, jak też ich wyposażeniu w stosunku do wikińskiego cmentarzyska z Kaup-Wiskiauten na Sambii. Przeważają tam pochówki szkieletowe w kurhanach, podczas gdy w Elblągu są groby ciałopalne i bez kurhanów. 


W dawnej literaturze niemieckiej na zjawiska historyczne występujące na terenie Prus w okresie wczesnośredniowiecznym nadano nazwę epoki: nordycko-arabska (Die Arabisch-Nordische Epoche). Określenie nordycki oznaczało niezwykłą w tym czasie aktywność ludności skandynawskiej, jej wpływ kulturowy i demograficzny na strukturę Prus. Ale o co chodzi z tym określeniem „arabska”? Generalnie chodzi o wymianę handlową i niezwykły napływ monety arabskiej tj. dirhemów na ziemie pruskie w okresie VIII – IXw. Panuje przekonanie, że Prusowie nie posługiwali się monetą w celach handlowych. Jest to mit. Rejon handlowy bałtycki, czyli też pruski był areną walki dwóch systemów płatniczych tj. monety arabskiej i zachodnioeuropejskiej. Srebrna moneta arabska dirhem (dirham) [arab.] w myśl reformy Abd-al Maleka miał ważyć około 2,97 g co stanowiło 2/3 wagi solida bizantyjskiego (też denara rzymskiego i dawnej drachmy greckiej). Od drachmy też wzięły się nazwy denar, dinar i …dirhem. Waga dirhema jednak była rożna i wahała się pomiędzy 3,5-4,5 g, a niektóre ważyły 7-8g. Rozprzestrzenianie się monet arabskich w głąb terenów pruskich trwało do połowy IXw. Upadek państwa Samanidów schyłku IX wieku, utrata przez Arabów szlaków handlowych w wyniku wojen z Turkami, Pieczyngami i Połowcami przyczynił się do upadku handlu od strony wschodniej. Ustanie dopływu monety arabskiej zbiegło się z pojawieniem monety zachodnioeuropejskiej. Srebrny denar po reformie Karola Wielkiego powinien ważyć ok. 1.7 g. W krajach germańskich nazwa denar została wyparta przez fenig (ang. penny, niem. pfennig, skand. penning). Na ziemiach pruskich znajdowano też podobne monety duńskie, fryzyjskie i angielskie. Nie zastąpiły one jednak pieniądza arabskiego, ze względu na niską jakość wykonania. Zapewne Prusowie nie chcieli przyjmować tych monet. Ze względu na różną jakość monet (ilości srebra w srebrze), różną wagę monet i niedostatek monet nie pozostawało nic innego jak ważyć ilość srebra czyli porównywać z wagą znormalizowanych odważnikami ośmiobocznymi i kulistymi z płaszczyznami. Zmiana systemu rozliczeń finansowych czyli z liczenia monet na ważenie srebra spowodowało, że monety będące w obiegu kawałkowano (tzw. siekańce). Stopień pokawałkowania monet zachodnich jest dużo niższy aniżeli arabskich dirhemów, większości są to monety całe, zwykle przerabiane na ozdoby. Rolę pieniądza pełniły także odważniki różnych kształtów i wagi szalkowe. (ryc. 6)


Ryc. 6  Artefakty z Truso i Kaupu


Kaup-Wiskiauten znajduje się na granicy Sambii i Mierzei Kurońskiej. Kaup było mniejszą osadą niż Truso. W okresie istnienia tej osady tutaj przebiegała linia brzegowa Zalewu Kurońskiej. W Truso mieszkali Duńczycy, a w Kaup – przybysze z Gotlandii. Mieszkańców Truso kontrolowało szlak handlowy prowadzący Wisłą na południe, zaś Kaup – rzeka Niemen i szlak na wschód, w kierunku Rusi Kijowskiej, nad Dniepr i dalej do Kijowa. Odkryte cmentarzysko zawierają groby plaskie i kurhanowe (kopce). W wyposażeniach grobowców są typowe skandynawskie produkty. Męskie groby najczęściej zawierają miecze, groty włóczni, tarcze i sprzęt jeździecki, akcesoria ubioru z charakterystyczną zapinką podkowiastą. Groby kobiet wyposażone są w elementy biżuterii: koraliki szklane i wisiorki srebrne, bransolety i pierścienie, a także owalne broszki i spinki, przedmioty gospodarstwa domowego: noże, nożyczki, klucze itd. Najstarsze pochówki z Wiskiauten sięgają połowy IXw., a najmłodsze to nie później niż w pierwszej połowie XI wieku, jednak wykopaliska wskazują, że osada prosperowała od pocz. VIII do XIIw. 



Rys. 4  Miejsca targowe i powiązania handlowe w rejonie Bałtyku, oraz trasa ekspedycji Wulfstana.

 Rys. 5  Miejsca i szlaki handlowe w Prusach.


Lokalizacja: Janów Pomorski k/Elbląga nad jeziorem Druzno. W okresie średniowiecznym jezioro Druzno miało połączenie z deltą Wisły i Bałtykiem przez Zalew Wiślany. Osada posiadała kilka rzędów drewnianych domów, składów przy nabrzeżach portowych oraz targowiska. Nawierzchnia ulic wykładana była drewnianymi balami. Osada od strony lądowej była chroniona drewniano-ziemnym wałem. Znaleziono odważniki, a także liczne monety duńskie, angielskie, fryzyjskie oraz srebrne arabskie dirhemy. Zachowały się ślady różnych rzemiosł i wytwórstwa z dziedziny hutnictwa, kowalstwa, szklarstwa, złotnictwa, bursztyniarstwa, rogownictwa. Dawni mieszkańcy Truso sprowadzali obok gotowych wyrobów także odłamki szklane, które na miejscu przetapiano na paciorki. Znaleziono ciężarki do odważania szlachetnych kruszców – złota i srebra. Były liczne wyroby z bursztynu. Do Truso docierały zarówno statki z Bałtyku, jak również tratwy i łodzie z Wisły i jej dopływów. Szczątki łodzi odkopane na dawnym wrakowisku na brzegu jeziora wskazują, że nadawały się one do żeglugi na Bałtyku. Truso zostało założone w VIII wieku przez Wikingów z Danii – na co wskazuje charakterystyczne budownictwo oraz występowanie licznych zabytków skandynawskich.. Plan całego założenia nawiązuje do głównych w owym czasie miast portowych Półwyspu Jutlandzkiego tj. Hedeby (Haithabu) i Ribe. Był to jeden z największych ówczesnych portów bałtyckich obok Haithabu, Birki w Szwecji, Ralswiku na Rugii, Starej Ładogi nad jeziorem Ładoga. Ustalono, że w szczytowym okresie rozwoju, Truso zajmowało obszar ok. 20 hektarów.

TRUSO – staronordyckie TRUS-Ö (trus-pokój, zaufanie,wiara i ö –wyspa lub osada) czyli „wyspa pokoju” albo „osada pokoju, miejsce pokoju”.

Niektórzy nieprawidłowo  utożsamiają nazwę Truso z litewskim „druska” – sól,  bo w staropruskim „sāls”  („sali”) to sól. 


„Klub Odkrywcy”, grupa historyków-amatorów skupionych w Towarzystwie Miłośników Ziemi Suskiej, prowadząc samodzielnie badania historyczne, odkryli w podjerzwałdzkich lasach ślady osadnictwa z wczesnego średniowiecza. Na obszarze kilkunastu hektarów odkryli dziesiątki zabytków archeologicznych, a wśród nich między innymi arabskie dirhemy, przedmioty ozdobne, elementy uzbrojenia, odważniki kruszcowe, trzewiki, czyli dolne okucia pochwy miecza, które trafiły pod Jerzwałd najprawdopodobniej w drodze wymiany handlowej. Odkrycie grupy poszukiwaczy z Susza wskazuje na to, że pod Jerzwałdem mogła funkcjonować we wczesnym średniowieczu osada kupiecka. I to sporych rozmiarów, bo już w pierwszych komentarzach archeologów pojawiły się porównania do Truso. O randze odkrycia może świadczyć chociażby fakt, że dr Marek Jagodziński, który przez wiele lat prowadził badania nad jeziorem Druzno, prędko pojawił się nad Jeziorakiem. i stwierdził: to najbardziej sensacyjne odkrycie w ciągu ostatnich 10 lat na terenie Polski. 

 Trzewiki czyli okucia dolne pochwy mieczy.   Siekańce (pocięte  dirhemy) z Jerzwałdu. 

   Położenie tej osady rzemieślniczo-kupieckiej świadczy o wymianie handlowej w głębi terytorium Prus. Inwentarze cmentarzy ukazują dużą zasobność w dobra materialne ludności pruskiej. W jaki sposób ludność pruska bogaciła się …….odpowiedzią na to będą przeprowadzone badania archeologiczne i ich wyniki w takich osadach jak ta w Jerzwałdzie. 


    Wyposażenie grobów z Kaup wykazuje pokrewieństwo z przedmiotami znajdowanymi w Szwecji kontynentalnej, natomiast ozdoby elbląskie mają przeważnie analogie w zabytkach z cmentarzyska w Grobinie i na Gotlandii. Wyznaczona powyżej strefa stanowi zachodni skraj występowania cmentarzysk estyjskich z wyraźną domieszką elementu skandynawskiego. Osadnictwo estyjskie, skandynawskie (zwłaszcza w rejonach Elbląga, Truso i Kaup-Wiskiauten) oraz dawne o pochodzeniu gocko-bałtyjskim stanowi bazę pod wytworzenie się nowego narodu jakim zostali Prusowie.



Rys. 6 Sytuacja ludnościowa w VIw. n.e. 


   Zasięg osadnictwa estyjskiego to mniej więcej terytorium późniejszych ziem pruskich wraz Ziemią Chełmińską i nawet terenów znajdujących się na lewym brzegu Wisły czyli Kociewia (Gociewie od Gotów) i północno-wschodniej części Kaszub. Tu trzeba zwrócić uwagę: w tym czasie jeszcze nie było na tych terenach osadnictwa słowiańskiego. Opanowanie przez Estów ziem zachodnich jest związane z powstaniem Prus, które w zasadzie będzie trwać do XIIIw. Z powstaniem Prus jest związany mit pierwszego króla Prusów Widewuta i jego brata pierwszego kapłana pruskiego Bruteno. Mit ten został spisany, powielany i „obrobiony” do współczesnych potrzeb politycznych przez historyków pruskich w XVI i XVIIw. Niektóre mity przekazują ważne informacje i tak w tym wypadku dowiadujemy się, że kraj Estów – Prusy właściwe w momencie największej ekspansji posiadają króla-wodza, co jest zrozumiałe dla właściwego przebiegu osadnictwa ludności i w praktyce wiąże się z mniejszym lub większym udziałem działań militarnych. Widewuto wg „De Borussiae antiquitatibus Erazma Stelli jest z pochodzenia Alanem, ale imię ma od ludu Vidivarii – Widivariów, bo do nich na początku przybył , zaś Widewuto wg. „Preussische Chronik” Szymona Grunau’a to król Cymbrów z Gotlandii, który przybył do Gotów Nadwiślańskich z wielką rzeszą wojowników.

   Tu pojawia się ciekawy problem Cymbrów i co mają wspólnego z Gotlandią. Rozwiązanie wydaje się proste: Cymbrowie to lud zamieszkujący północną część Jutlandii. „Cimbric penisula” zwany przez starożytnych, przetrwał w nazwie rejonu Himmerland (Himbersysel). W skład ziem Jutów wchodził Himmerland, Jutowie zaś dla przypomnienia byli zwani Gautami zresztą tak samo jak ich pobratymcy po drugiej stronie cieśnin obecnie duńskich. Gotlandia wg ówczesnych to Jutlandia i zarazem Cymbria. (nie mylić z obecną Gotlandią-wyspą)
Do ludów pokrewnych i będących w tej samej „lidze religijnej” Gotów i Jutów zalicza się Herulów, których rodowód jest dość niejasny.  Prawdopodobnie Herulowie to lud wyodrębniony spośród wielu ludów gockich w rejonie Krymu ok. poł. IIIw. n.e. Herulowie to wojownicy i tradycyjni poganie. W bitwie ok. 509r. Longobardowie pokonali Herulów i część z nich poprzez dzisiejsze Czechy i Danię dotarło na Półwysep Skandynawski. Ta migracja Herulów stała się przyczynkiem konfliktu z królami jutlandzkimi – cymbryjskimi. 
Ryc. 6  Herb Prusów
    Prawdopodobnie Widewuto wraz ze swymi ludźmi pokonany przez Herulów musiał znaleźć swą nową ojczyznę i znalazł ją na ziemiach Widivariów. Połączenie kraju Estów z krajem  Widiwariów – kraj Wid stanowi genezę powstania Prus. Ciekawe, że tradycja pruska ukazuje centrum zarządzania krajem i religią z rejonów ziem widiwarskich, natomiast od tego czasu kultura estyjska typowo bałtyjska zaczęła przesuwać się w kierunku południowo-zachodnim i dominować na terenie późniejszych Prus właściwych. Prawdopodobnie „grupa Widewuta” stała się grupą przywódczą, która przyjęła zwyczaje estyjskie dodając wiele ze swych tradycji wojskowych i religijnych. W przyszłości podobnie zaistniał taki konglomerat Waregów czyli „grupa Ruryka” z częścią wschodnich plemion słowiańskich – tak przecież powstała Ruś i Rusini.
   Nazwa Prusy ma w tym micie wytłumaczenie tj. imię głównego kapłana brata królewskiego Bruteno-Pruteno stanowi genezę nazwy ludu. Lud Prusów jest więc ludem kapłańskim, połączonym z bogami, uświęconym, oświeconym i mądrym.


Podstawowa etymologia nazw osobowych czyli imion w większości przypadków czyli najbardziej prawdopodobna winna pochodzić z miejsca pochodzenia. Jeżeli przyjmiemy to rozumowanie, to Widewito i Bruteno powinni mieć imiona germańskie, a dokładniej gockie

Wide-wuto –   wīd-s [goc.] (daleko) wi-t-an [goc.] = widzieć, dosł. dalekowidzący, przewidujący, mądry

Bruteno – bru-tōn, brō-þar, bru-der [goc.] = brat


Zapisy historyczne:


Vidivari – Jordanes VIw. – vari (lud, plemię) natomiast vidi mogło oznaczać wit-an [goc.] = mądry lub wid-us [goc.] = las.

Wit-land –Wulfstan IXw. – ten sam rdzeń vid- i wit- i oznacza kraj [germ.] land ludu Wit.

Jedna i druga nazwa określa kraj ludu mądrego, być może oświeconego w sensie religijnym lub ludzi kraju lasów (Polesie).


Zapisy historyczne:


Aesti – Tacyt – Publius Cornelius Tacitus- Germania 45 – 98r. jednak opisuje czasy wcześniejsze z ok. 55r. n.e

Aesti – Jordanes Getica 120 – ok. 550r, opisuje czasy króla Ostrogotów Hermanaryka ok. 350r.

Hestiowie – z listu króla Ostrogotów Teoderyka ok. 500r. n.e.

Aisti – kronikarz Einhard “Vita Karoli Magni, rozdz. 12”  – 817-830r.

Esti – Wulfstan – podróżnik anglosaski – ok. 890r

O nazwie Aesti jako własnej nazwy ludu:

Niestety nie znamy języka Estów, który z pewnością był bałtyjskim, bliskim jego językiem z tego okresu mógł być sanskryt.

अस्त ásta [sanskryt, skt] = dom

Jeżeli przyjmiemy powyższe założenie, to określenie dom, ojczyzna, swoi, rodacy doskonale pasuje do określenia kraju i ludu.

O nazwie Aesti nadanej przez obcych:

Określenie zewnętrzne jest jednak bardziej prawdopodobne, bo nazwa została zapisana najwcześniej przez Rzymian, czyli powinna pochodzić z łaciny:

Aestuarium [łac]- laguna, port, zatoka

Aestus [łac] = fale, strumień, powódź, ruchoma woda, stąd ostium, Ostia – ujście wód

Aesti [łac]- oznacza ludzi pochodzących z miejsca portowego lub z kraju płynących wód

Prawdopodobnie wtórnym określeniem ludu Estów jest określenie gockie, które z racji podobieństwa wyrazu określanego bądź to przez pisma pisane po łacinie lub podawane przez mieszkańców, a dodatkowo dostrzeganie pewnych pozytywnych cech Prusów przez sąsiadów daje określenie.

Aistan [goc] = godny, honorowy, szacowny, szlachetny, podobnie do aestimo[łac.] = estyma, szacunek, poważanie czyli Estowie to „lud szlachetny”.

Este[fin.] – bariera, zapora. Nazwa Este znaczyłaby Granica, Pogranicze – znakomicie by to tłumaczyłoby etniczną granicę wpływów fińskich w rejonie Półwyspu Sambijskiego.




Zapisy historyczne:

Bruzi – Geograf Bawarski ok. 845r.

Burus – Ibrahim ibn Jakub, poseł kalifa z Kordoby na dwór cesarza Ottona I – 965/966r.


Z Mesko sąsiadują na wschodzie Ruś, a na północy Burus [Prusowie]. Siedziby Burus [leżą] nad Oceanem [Bałtykiem]. Oni mają odrębny język [i] nie znają języków swych sąsiadów. Są sławni ze swego męstwa. Gdy najdzie ich jakie wojsko, żaden z nich nie ociąga się, ażeby się przyłączyć do niego jego towarzyszy, lecz występuje, nie oglądając się na nikogo i rąbie mieczem, aż zginie.


Bruzze – dokument „Dagome iudex” z 991/992r.

Pruzzi – Żywot pierwszy św. Wojciecha z 999r.

Sembii vel Pruzzi – Adam z Bremy ok. 1072r.



Pruteni – prōtas [lit.] práts [łot.] – mądry (J. Bender) – podobnie jak w nazwie Wit-land, można nawet pokusić się w tym wypadku, ze Prusy to tłumaczenie na pruski nazwy Witland. wit-, wid- [goc] – mądry

Truso-Brusi – podobieństwo nazw (V.I. Kulakov)

Puru-sa-h – mężczyzna, człowiek, ludzie (J. Otrębski)

पूरु púru [skt] = człowiek, naród, पुरुष púrua [skt] = ludzie, ludzkość

– wyjaśnienie od mitycznego Bruteno – Pruteno stąd Bruzzi – Pruzzi.

Najbardziej prawdopodobnym jest, że nazwa Prusy jest nazwą własną, a czas jej powstania to najpóźniej IXw. Miejscem powstania nazwy prawdopodobnie to zachodnia część Prus. Pruskie słowo brote [E 173] potwierdza to wytłumaczenie, co by oznaczało, że Prusowie to „Bracia”. Mit „braci” – ziem, terytoriów pruskich też można tłumaczyć, że Prusy to inaczej „Bratnie Ziemie”.


    Mit ukazuje centrum dowodzenia w osobie Króla-Wodza i centrum religijne w osobie Kapłana Prus-Bruteno. Ta podwójna zcentralizowana władza świecka i religijna stanowi genezę i jedność wszystkich Prusów, zamieszkałych we wszystkich pruskich ziemiach.

   Mit ten określa powstanie i zależności ziem pruskich – wszystkie ziemie po śmierci Widewuta obejmują w posiadanie i dają im nazwę dzieci królewskie. Braterskość, równość ziem pruskich są reprezentowane przez braci: Samo – Sambia, Sudo – Sudowia, Natango – Natangia, Nadro – Nadrowia, Schaulano – Skalowia, Barto – Barcja, Galindo – Galindowie, Warmo – Warmia, Hoggo – Hockerlandia czyli Powiśle i tzw. Prusy Górne- Pogezania, Pomeso – Pomezania Culmo – Ziemia Chełmińska i Litwo – tzw. Mała Litwa. Po samobójczej i jednocześnie deifikującej śmierci Widewuta i Brutena, ziemie estyjskie-pruskie tworzą luźną konfederację, są przez swą tradycję, prawa równymi i niezależnymi.


 Rys. 7  Sytuacja ludnościowa w okresie średniowiecznym. 


   Kraj Wid (Wit) to oczywiście Witland, który jest opisywany przez podróżnika i kupca anglosaskiego Wulfstana ok. 890 roku. Wulfstan odbył podroż z Hedeby (Jutlandia) do Truso.
Truso zaś to port i faktoria skandynawska podległa Estom czyli Prusom, leżąca niedaleko Elbląga. Wulfstan opisuje Morze Ostów czyli Bałtyckie i stwierdza fakt istnienia ludów Ostów. Opis drogi morskiej ekspedycji Wulfstana do Truso . Port Truso zlokalizowany w Janowie Pomorskim k. Elbląga nad J. Drużno (patrz rys. 4 w tabeli MAPY SZLAKÓW HANDLOWYCH).







    Warto zwrócić uwagę na opis kraju Estów; że jest: „bardzo duży i jest tam dużo miast (burh), a w każdym mieście jest król (cyningc)”, dokładniej należałoby opisać że jest „bardzo duży i jest tam dużo grodów i ziem-terytoriów, a w każdym grodzie jest „niezależny władca”. Do zrozumienia tego opisu należy przywołać czasy historyczne królestw na wyspach brytyjskich w IXw., gdzie ilość królestw i królów jest znaczna. Królowie pod względem statusu społecznego byli sobie równi, natomiast wielkość królestw była niezwykle różna, zaś w Szkocji każdy klan wywodzi się od jakiegoś króla. Określenie „cynings” oznacza władcę, wodza, naczelnika rodu posiadającego gród. Tu pojawia się pewien problem struktury terytorialnej Prus, który jest zależny od wielkości zaludnienia w rożnym okresie ich dziejów.

   Dla Prus określenia plemiona czy ziemie plemienne są niewłaściwe, bo te pojęcia określają jedność genetyczną, a takiej w Prusach nigdy nie było. Wg Słownika Języka Polskiego PWN Plemię to „grupa rodów wywodząca się od wspólnego przodka, zamieszkująca wspólne terytorium i związana wspólnotą organizacji społecznych”. Prusy od VIw. już stanowiły konfederację różnych grup ludnościowych tj. Estów, potomków Gotów, Gepidów i nowo przybyłych Skandynawów (określenie nieprecyzyjne, ale chodzi o mieszkańców półwyspów Skandynawskiego i Jutlandzkiego) , które wraz z czasem mieszały się i ujednorodniały się kulturowo.
   Podział Prus to rozdział terytorialny i tak Prusy właściwe dzieliły się na tzw. „duże ziemie – terra np. Sambia, Pogezania, Warmia, w skład których wchodziły „małe ziemie – territoria, terulle, włości np. Lanzania, Pasłęk, Rezja, Geria. „Małe ziemie” tworzyły najmniejsze jednostki terytorialne czyli pulki (prus. polka).  Pulka w klasycznej formie to „dom i pole” ,„wieś i pole (pola)” czyli kaym (prus. caymis) i lauks (pol. ławki).
   Pulki miały różny układ i wielkość terytorialną, a zależało to od kilku czynników tj.
– od czasu założenia pulki przez zasadźcę, gdzie początkowo był to tylko dom (prus. buttan) i tylko tyle ziemi ile mógł wykarczować osadnik i jego rodzina Późniejszy jej rozrost przez ród zasadźcy powodowało, że domostwo wraz z zabudowaniami utworzyło warowny dwór – wieża, zwany później też kaymem, a pole mogło być stosunkowo duże tj. kilkanaście łanów, Rodowcy mogli też wybudować swe dwory przy dużym lauksie. Przybycie i osadzenie w pulce osób spoza rodu wymuszało, że oprócz dworu budowano domy położone przy lauksie i domy te mogły posiadać swe małe przydziały gruntu.
– od rodzaju eksploatacji i własności pulki, czy należy do rodu (nobiles) czyli tak jak wyżej dwór i wielki lauks, gdzie byli osadzani niewolni chłopi lub rodziny ich zbrojnej czeladzi – drużyny, czy do związku rodzin mniej zamożnych lecz wolnych Prusów, które sukcesywnie osiedlając się i karczując las stawiały domy przy swych stosunkowo małych polach tj. ok. 2 łanów. Możliwe, że krzyżacy takie wsie, gdzie domy były porozrzucane pomiędzy małymi polami lub gdy zabudowania są wokół jednego wspólnie użytkowanego pola nazwali też campi – feld/veld, a późniejsi historycy interpretowali je jako lauksy.
– od ilości mieszkańców i dodatkowych funkcji tj. obronnych, sakralnych. Wielkość pulki w większości przypadków była proporcjonalna od ilości mieszkańców, im więcej mieszkańców tym rola pólki zwiększała się, w takiej pólce mogło być miejsce sakralne, w którym mógł zamieszkiwać kapłan, lokalizowano w takiej osadzie gród lub grody obronne.
Pośrednią strukturą terytorialną był moter (motir) czyli związek 5-10 wsi, zakładany w celach obronnych, gdzie zasieki, wały, a czasem dodatkowy gród strzegł je przed zakusami wrogów.
   Grody pruskie pełniły wielorakie funkcje: dawały schronienie mieszkańcom okolicznych pulek przed wrogiem, stawały się punktem obrony przed najeźdźcą, były miejscem zamieszkania wodza i jego rodziny, Większe grody pełniły funkcje administracyjne wyższych jednostek terytorialnych, zwłaszcza podczas wojen, ale też podczas pokoju podczas ważnych wieców i sądów. Małe grody pełniły też role strażnicze i obserwacyjne. Grody ze względu na swe położenie, zazwyczaj na skraju osady i przy świętym miejscu miały funkcje religijną, w którym zamieszkiwał kapłan lub wódz-kapłan. Prawdopodobnie wódz grodowy lub najstarszy z rodu mieszkającego w grodzie pełnił funkcje religijne.
 Zdjęcie 1  Gród pruski – ze strony o grodziskach pruskich  Pana Roberta Klimka  http://grodziska.eu
   To jednoczenie funkcji religijnej i przywódczej wydaje się bardziej powszechne w Jaćwieży niż w Prusach (np. Skomand), ale kult przodków tak ważny w Prusach wymuszał jednak posługi religijne w rodach pruskich. Ten kult przodków wydaje się niezwykle wyraźny w charakterystycznych dla Prusów tzw. ‘antropomorficznych rzeźbach kamiennych” przezwanych dawniej nieprecyzyjnie „babami pruskimi”. Te pomniki wybitnych przodków przedstawione w sposób prosty, wręcz symboliczny, to zbrojni wojownicy posiadający zazwyczaj miecz i róg, czasem tarczę i spiczasty charakterystyczny dla Prusów hełm. Miecz symbol władzy i siły, zaś róg symbol bogactwa i zamożności. Okres powstawania tych pomników to okres VIII-XIIw, a świadczy o tym choćby głownia mieczy typu wikińskiego charakterystyczna dla tego okresu i wydobyty pomnik w Poganowie ze stanowiska archeologicznego z X-XIw. Pomniki te miały funkcję utrzymania pamięci w rodzie o swym wybitnym przodku, pomnik miał strzec i oznajmiać przybyszom, wrogom jaki ród zamieszkuje na danym terenie. Miało to znaczenie informacyjne, bo w razie najazdu i w jakiejkolwiek zbrodni napastnik mógł spodziewać się odpowiedniej i sprawiedliwej wróżdy, zemsty rodowej. Czczenie tych pomników, miał sens scalania rodu i sens religijny tj. prośby o opiekę z jednoczesnym spojrzeniem na śmierć i przyłączeniem się do swego przodka w przyszłym życiu. Ze względu na zadania „kamiennego przodka” pomnik zapewne był umieszczany na drodze do pólki lub przy miejscu świętym.
 Zdjęcie. 2  Rzeźby kamienne – pomniki przodków
   Zróżnicowanie społeczeństwa pruskiego: w okresie nas interesującym jest niemałe i tak wg Wulfstana występują aż cztery warstwy społeczne:
1. grupa ludzi określanych jako „cynings” czyli jak już wyżej określeni jako władcy w grodzie, naczelnicy
2. warstwa „możnych”  inaczej nobilowie, czyli niżsi rangą przedstawiciele klasy rządzącej na poziomie pulki
3. pospólstwo – wolni ludzie, posiadający ziemię, mający prawo udziału w wiecu
4. ludzie niewolni – pozbawieni praw społecznych.
   Rozwarstwienie społeczeństwa było oczywiście związane z posiadaniem dóbr tj. ilości ziemi, nieruchomości (domy, młyny, kuźnie itd.), ruchomości, stanu finansowego rodziny. Społeczeństwo pruskie rozwarstwione ekonomicznie, politycznie było jednak powiązane rodzinnie w rodach. Bytność w rodzie określało zadania społeczne np. wojenno-obronne w okresie wojen, życie religijne (kult przodków), uwarunkowania prawne i związane z tym bezpieczeństwo osoby. Prusowie najdłużej z wszystkich ludów nie mieli królów, organizacja społeczna, prawo i sądy były związane z tradycją sięgającą daleko wstecz i były bardzo podobne jak np u plemion germańskich. Tacyt wspominał już o Estach i ich zwyczajach, które były podobne jak u Swebów (związek plemion germańskich). Prusowie nigdy nie byli wyspą, powiązania handlowe z ludami sąsiednimi oczywiście miały wpływ na strukturę społeczną, religię i prawa. Wykopaliska archeologiczne świadczą, że zawsze istniała różnica majątkowa osób pochowanych, zaś wyposażenie świadczy o zróżnicowaniu społecznym. Do XII w. wspólnota terytorialna w pulce to w zasadzie wspólnota rodowa, kierująca się zasadami i prawem rodowym.
   W tym okresie “demokracja pruska” czyli równość głosu na wiecu wynikała raczej z pokrewieństwa i powinowactwa, później gdy zapominano o więzach krwi o tej równości decydowało prawo. Prawo w Prusach było niezwykle rygorystyczne, o czym się przekonamy jak będzie opisywana „sprawa św. Wojciecha”. Okres ten charakteryzuje się bardzo ciekawym zwyczajem, wymyślonym tylko przez Prusów.
   Opis pogrzebu Prusa przez Wulfstana   jest niezwykle sugestywny, gdzie zwyczaje pogrzebowe są barwne i „rozrywkowe”. Wiele kultur wykształciło instytucję stypy z wielką ilością napitku i jedzenia. Osobę odpowiedzialną za tę imprezę nawet schładzano, by za bardzo nie zmienił swego wyglądu – musiał bowiem „wytrwać” do końca uroczystości, które mogły trwać i miesiące. 

Schładzanie piwa, chłodzenie zwłok, czyli sztuczka z chłodnictwem: tu chodzi o octan sodu plus woda i wrzucenie do tej mieszaniny czegokolwiek. Wrzucenie ziela, kamienia, dotknięcie palcem spowoduje zamarznięcie mieszaniny. Octan sodu można było znaleźć w oborze: na sufitach lub ścianach; białe naloty zawierają octan sodu. Zachodzi tu reakcja endotermiczna, czyli pochłaniająca ciepło w procesie zachodzenia reakcji chemicznej.




    Żaden lud nie stworzył wcześniej podwalin techniki chłodniczej, i także nikt nie wymyślił wyścigów konnych po dobra ruchome po zmarłym. Celem tego zabiegu było wyrównanie społeczno – ekonomiczne wśród osób pochodzących z rodu tj. krewnych i przyjaciół. Miało to prawdopodobnie miejsce w przypadku osób zmarłych, ale nie mających potomków męskich. Echem tego zwyczaju jest wyłączne prawo dziedziczenia po stronie męskiej rodu w „prawie pruskim” (Iura Prutenorum) potwierdzonym już przez Krzyżaków.  W XIIw. społeczeństwo pruskie zmieniło swe zwyczaje, gdzie wyraźnie widać skromne pochówki. W tym okresie pewnie zaprzestano dotychczasowych praktyk pogrzebowych, zaś społeczeństwo zaczęło się dzielić na warstwę możnowładczą (cyningowie, rikijsowie i ich rodziny), warstwę pospólstwa wolnego, pospólstwa „zależnego” i niewolników. Pospólstwo zależne i niewolni to ludzie mieszkający na gruntach należących do grupy możnowładczej. Całkiem możliwe, że w Prusach wykształciłoby się społeczeństwo oparte na wzór litewski tj. arystokratyczny, ale wydaje się, że Prusowie byli zorganizowani podobnie jak górale szkoccy, gdzie zwykły, biedny góral Adam McDonald jest równy w sensie prawa rodowego do Godfreya Roberta Macdonald of Macdonald, 5. Barona Macdonald of Slate, ale nie jest równy w rodzie, bo ten drugi jest jego naczelnikiem i na wojnie musi go słuchać, a o bogactwie nie wspomnę.



   Życie Prusa wcale nie było takie proste, ale było życiem unormowanym. Istniały trzy aspekty życia społecznego, które wzajemnie się przenikały, wypełniały i mieściły się w rzeczywistościach tj. RODZIE – RELIGII – WIECU.


   Ród to rodzina rozbudowana, wielopokoleniowa i rozgałęziona, której wyznacznikiem była ciągłość pokoleniowa po stronie męskiej od wspólnego przodka. Dodatkowo w skład rodu wchodzili tzw. przyjaciele, którzy byli bliscy rodzinie, z którą np. walczyli i przelewali krew, mieszkali razem w domu lub kaymie (wsi). Ci przyjaciele, zazwyczaj ludzie bez przynależności rodowej, przybysze lub nawet wyzwoleńcy znajdowali opiekę zwyczajową i prawną w społeczeństwie pruskim. Ród to właściwie krąg krewniaczy i najmniejsza jednostka wspólnotowa. Kilka rodów tworzy już jednostkę wyższą tzw. wspólnotę sąsiedzką, która zazwyczaj jest też powiązana na sposób pokrewieństwa czy powinowactwa i nie rzadko powiązana wspólnymi akcjami zbrojnymi.


    Rodowiec miał prawo uczestniczenia w pogrzebie i wyścigu po dobra po zmarłym współrodowcu, musiał uczestniczyć razem ze swym rodem i pod dowództwem rodowego przywódcy. Najważniejsze dla rodu to nazwa rodu, siedziba, przywódca i status polityczno – ekononomiczno – militarny. Nazwa rodu najpewniej pochodziła od uchwytnie historycznie przodka rodu. To „uchwycenie” było związane z przekazywaniem informacji o przodkach w opowieściach, pieśniach i modlitwach, ale także w nadawaniu imion kolejnym przedstawicielom w rodzie. Charakterystyczne imię to zazwyczaj imię najstarszego przodka. Powszechność imienia w rodzie powodowało, że zasadźcy wsi rodowych nazywali od imienia swego lub przodka; nazwy wsi, pola czy lasu. Nazwa wsi rodowej określała przynależność właścicieli, mieszkańców wsi do danego rodu co miało znaczenie ochronne w razie problemów z napastnikami z zewnątrz. Kamienne pomniki lub drewniane rzeźby przodków tak jak już wspomniano dodatkowo „strzegły” kaymy. Nazwa wsi, imię rodowe i możliwy kamienny pomnik miały wymiar religijny. Przodek był obecny w tych nazwach, a kult przodków tak ważny w Prusach potęgował dumę z rodu, ale też powodował zadanie i przestrogę dla rodowca o niemożności zhańbienia rodu, utraty honoru przez niewłaściwe zachowanie wobec zwyczajów, obowiązków wobec prawa pokojowego i wojennego. Utrata honoru w dobie „kultu przodków” stawała się grzechem wobec rodu, ale też grzechem w sensie religijnym, wtedy też taki rodowiec odpowiadał przed naczelnikiem rodu – ojcem rodziny (panem i patronem). Naczelnik rodu nierzadko tożsamy z naczelnikiem kaymu był na czas wojny naczelnikiem wojskowym rodu. Możliwe, że duże rody o wielu rodowych wsiach posiadały jednego wspólnego naczelnika rodu i naczelnika wojskowego rodu, ale w każdej wsi rodowej był osobny naczelnik kaymu. Naczelnicy i wodzowie odpowiadali za ród, jego rozwój i żywotność, a rodowcy musieli być posłuszni jego postanowieniom i rozkazom. W sytuacjach skrajnych podejmowali bardzo trudne decyzje, nierzadko wbrew swoim poglądom i uczuciom w imię dobra rodu i rodowców. Naczelnik mógł skazać współrodowca na kary finansowe, wygnanie z rodu, a nawet na śmierć. Ród rządził się prawami zwyczajowymi, przywoływał do porządku, ale też bronił swych podopiecznych rodowców czyli krewnych i przyjaciół. Mogło to mieć miejsce na wiecu sądowym, gdy rozpatrywano sprawy problematyczne z udziałem rodowca, wtedy narzędziem sądowym była instytucja przysięgi współrodowców. Sprawa honorowa to utrata czci przez obcych np. zabójstwo rodowca , napaść na rodową wieś, kradzież, porwanie kobiet, dzieci itd. Po pertraktacjach pomiędzy naczelnikami, starszyzną rodów mogło zaistnieć porozumienie i wtedy stronna winna musiała wykonać zadośćuczynienie: za śmierć musiała zostać wypłacony odpowiedni ekwiwalent finansowy tzw. główszczyzna lub śmierć winowajcy, za pozostałe przestępstwa analogicznie: oddanie dóbr lub ekwiwalent. W sytuacji niemożności znalezienia sprawcy osobowego np. podczas najazdu, ród poszkodowany mógł wystąpić w sposób militarny, by pomścić krzywdy i zniewagi. Akt odwetu czyli wróżdy rodowej, wendety (krwawej zemsty) był obowiązkiem rodu. W sytuacji dysproporcji militarno-ekonomicznej pomiędzy rodami ród słabszy mógł wystąpić na drogę sądową na wiecu określonego terytorium. Możliwe, że droga sądowa, tak samo jak stopniowanie wieców była zależna na jakim poziomie była ta sprawa poruszana. Instancyjność sądów prawdopodobnie też była możliwa. Rody możne i duże miały większy wpływ na przebieg wieców ze względu na ilość rodowców w wiecu, a także ze względu na posiadanie wśród starszyzny wiecowej swych przedstawicieli. Wielkość rodu była różna, a zależała od wielu czynników tj. czynnika biologicznego (rozrodczość, podatność na choroby), czynnika ekonomicznego (możliwość posiadania kilku żon), czynnika subiektywnego (odległość osady, wielkość rodziny i jej powodzenie mogło zadecydować, że naczelnik kaymu mogł zadecydować o wyodrębnieniu się nowego rodu). Ilość mężczyzn-rodowców mogła być różna, małe rody to w dzisiejszym pojęciu najbliższa rodzina czyli dziadkowie i ich bracia, ich synowie i wnukowie, dodatkowo przyjaciele rodu; razem to 4-20 mężczyzn. Ta ilość mężczyzn rodowców określa wielkość kaymu. W sytuacji większych rodów, gdzie  kaymów rodowych jest więcej to liczba rodowców odpowiednio wzrasta. W rodzie Winde, gdzie ilość kaymów wynosiła 10-20 to średnia ilość rodowców  to 200 mężczyzn. Całkowita ilość osób w rodzie Winde tj. wraz z kobietami to 600 osób (przyjęto średnio dwie żony na jednego mężczyznę). Przynależne do rodu były osoby niewolne lub zależne, ale w tych rachunkach zostały pominięte. W obyczajach pruskich było niezwykle uwydatnione przechodzenie praw i przywilejów po stronie męskiej rodu. Najważniejszy był naczelnik rodu, a po naczelniku był ojciec małej rodziny (ojciec, synowie i wnukowie) zwany „Ojcem i Panem domu”. Pan domostwa miał prawo nakazywać i wymagać posłuszeństwa od żon, synów i córek. W jego gestii było podejmowanie decyzji o wzięciu żony, ożenku synów i wydaniu córek za mąż. Pan domu dbał o dochowaniu zwyczajów religijnych, praw gościnności i decydował o podziale lub braku możliwości podziału majątku dla swych synów. Ojcowie rodzin – panowie domów tworzyli starszyznę rodową, z tej starszyzny wywodzili się wodzowie rodowi i być może też naczelnicy rodowi, jednak naczelnicy rodu to zazwyczaj najstarszy z najstarszej gałęzi rodu.


    Rola kobiety w rodzie była raczej bierna, żony rodziły dzieci, córki poprzez swe małżeństwa powodowały rozrost wpływów rodu w ramach wspólnoty sąsiedzkiej (międzyrodowej). Sytuacja zaś kobiety pruskiej w rodzie niejednokrotnie była lepsza, niż kobiety u innych narodów przy innych religiach. Żony nie były kupowane przez Prusów, kupowane natomiast było prawo do opieki nad kobietą. Prawo opieki ojcowskiej było przekazywane na prawo opieki mężowskiej za ekwiwalent finansowy. Wartość tego ekwiwalentu uzależniona była od pochodzenia (ważności rodu) i oczywiście cech samej kobiety. Posiadanie córek ładnych, zdrowych, miłych i mądrych było skarbem dla ojca. Posiadanie zaś synów to rozrost rodu, możliwość zdobyczy i powiększenie potencjału ekonomicznego rodu. Los żon „prawowitych” był dobry, mogły np. siadać przy stole z mężczyznami, co było nie do pomyślenia w rodach z państw chrześcijańskich. Matki też miały wpływ na swych synów np.  Nameda będąca w rodzie Monte napominała swych synów do waleczności i obrony grodu Bezledy.  Pruskie kobiety były wolne toteż mąż posiadając prawo do opieki nad nią nie posiadał prawa do jej życia i śmierci tak jak to prawo posiadał w stosunku do swych dzieci. Los kobiet niewolnych, branek był znacznie gorszy i zależał od woli mężczyzny. Dzieci urodzone z kobiet niewolnych były traktowane jako rodowcy, co też nie było do pomyślenia wśród społeczeństw chrześcijańskich, ale te dzieci mogły wspierać swe matki. Los kobiet pruskich był znacznie lepszy niż kobiet polskich, czy niemieckich.


    Ród pruski miał też funkcje religijne. Kult przodków przejawiający się szacunkiem do przodków czyli nadawanie imion i nazw wsi rodowych po przodku. Bardzo ważnym czynnikiem wiążącym ród był pogrzeb i rytuał z tym związany. Prus musiał być spalony, wraz z szatami, bronią i przedmiotami codziennego użytku. Płomienie przemieniały ciało doczesne w ciało nowe. Przeniesienie życia (reinkarnacja) w sposób właściwy czyli prawidłowo odbyty pogrzeb to sprawa rodowa i pewność rodowca w przyszłe życie. Obrzędy religijne i z powiązane z nimi zwyczaje też odbywały się w środowisku rodowym.


    Piotr z Dusburga, napisał w swej kronice: „Prusowie zamiast Boga czcili wszelkie stworzenia, takie jak słońce, księżyc, gwiazdy, grzmoty pierzaste, a także czworonożne istoty włącznie z żabami. Mieli także święte lasy, pola i wody, także w nich nie ośmielali się drzew rąbać, ani uprawiać pola, ani łowić ryb”. Role świątyń pełniły właśnie miejsca święte czyli wyodrębnione miejsca, w którym przejawiały się szczególne moce bóstw, oraz gdzie mieszkały dusze zmarłych, a były to święte lasy, gaje, rzeki, strumienie, jeziora, źródła, pola, wzgórza i kamienie. Te miejsca uświęcone zwłaszcza święte lasy i gaje miały swych opiekunów – kapłanów zwanych „Sicco”.


   Kapłani to pośrednicy pomiędzy ludźmi, a bogami czyli ponad naturalnymi siłami i mocami. Do ich zadań ponadto dochodziły wymagane zwyczajem odprawianie modłów, ofiar różnego rodzaju, wróżenie, błogosławienie ludziom, dbałość o przestrzeganie w życiu wspólnotowym zwyczajów i postępowaniu wg praw religijnych oraz dbałość o chorych i odprawianie obrzędów pogrzebowych. Szczególnym zajęciem kapłana zwanego Kriwe z charakterystyczną zakrzywioną laską-kriwulą, było sądzenie w sprawach moralnych. Kriwe posiadał funkcje zwoływania wieców, a w czasie nich wróżenia i składania ofiar. Kriwe byli mędrcami, czarownikami, którzy wykorzystywali przekazaną wiedzę w celu ukazania ludziom rzeczywistości ponad naturalnej oraz wolę bogów. Krywule (kriwule – krzywanie – krzywaśnie) to znak pewnej nienaturalnej (zakrzywionej) przestrzeni jaką jawi się byt bogów i nienaturalne moce. Do kapłanów byli zaliczani ligasze czyli znachorzy i szamani i tulisze – wróżbiarze, jasnowidzący i może poprzez śpiew przekazujący historię rodów. Kapłanem był tzw. wurszajtis zazwyczaj najstarszy z rodu lub najstarszy z  kaymu, który był ofiarnikiem w czasie świąt lub w czasach niespokojnych. Pewnie tę rolę wykonywał naczelnik rodu, kaymu. Wajdeloci i wajdelotki czyli „wiedzący(e)” to wróże i wróżki widzący przyszłość poprzez znaki.


   Określenie Duisburga, że Prusowie czcili stworzenia, a nie Boga jest stwierdzeniem bardzo uproszczonym i oczywiście z punktu widzenia chrześcijańskiego. Politeizm czyli wielobóstwo jest oparte na wierze w wiele różnych sił, mocy często przeciwstawnych, ale utrzymujących w stabilności świat i życie człowieka. Wytłumaczenie swojego bytu wraz ze stworzeniem wszystkich otaczających człowieka rzeczy oraz celowości życia wymagało nazwania mocy imieniem boga, który wpłynął na stworzenie i który ciągle się nim opiekuje. Opisanie praw przyrody, praw życia i śmierci to ułożenie opowiadań przez przypowieści i bajki. To ułożenie mitologii w najłatwiejszy dla zrozumienia sposób stanowi podstawę religii politeistycznej, gdzie każdy bóg czy boginie rozciągają ciągłą opieką daną sferę życia, bytu. Walki bogów to zazwyczaj wytłumaczenie zjawisk dynamicznych w przyrodzie np. powstanie świata, burze, tęcza. Wiara Prusów w reinkarnację, czyli odrodzenie się po śmierci w inne stworzenie.  W zależności jakie było życie tj. dobre czy złe, wędrówka duszy było skrócona bądź wydłużona do jedności z bóstwem.


   Kategorie bóstw, trójca czy triada bogów i możliwe emanacje bóstw to cechy, które świadczą, że religia Prusów była bardzo złożona, nie pozbawiona mistycyzmu i piękna. Święta stałe, kalendarzowe były związane z kultem bogini Kurko tj. początek wiosny i żniwa, obchodzono święto ognia (podobnie jak słowiańskie sobótki) i dni zaduszne.


Ryc. 7  Triada bogów na fladze i w herbie


Perkune – Bóg piorunów, błyskawic i deszczu


Pikollo (Patolle, Pokollo) – Bóg piekła, ciemności, duchów i zjaw


Potrimpo (Natrimpo, Antrimpo) – Bóg wód płynących, morza i jezior


Kurko – najważniejsze bóstwo: bogini płodności i urodzaju


Ischwambrato – Bóg wszelakiego ptactwa, deifikowany Widewuto


Wurskaito – Bóg zwierząt czworonożnych, deifikowany Bruteno


Ausschweytus – Bóg chorych


Occopirnus – Bóg nieba i ziemi


Schwayxtix – Bóg światła


Pelwittos – Bóg urodzaju i obfitości


Perdoytos – Bóg rybaków i żeglarzy


Pergrubius – Bóg rosnących liści i traw


Puschkaytos – Bóg gnomów i krasnoludów


Kaukarus – Bóg gór


Ligo – Bóg wiosny i radości 


Kauki – duchy, opiekunowie domu


Laumy – duchy losu i fortuny


Lauma – Zła wróżka


Wele – duchy, opiekunowie lasów i wód


    Sytuacje nadzwyczajne np. klęski głodu, epidemii, powodzie, wojny powodowały, że odprawiano w miejscach świętych modły o przychylność bogów i składano ofiary przebłagalne lub dziękczynne (np. zwycięstwo podczas bitwy). Na ofiarę składano czasem ludzi, zwierzęta, żywność, która zazwyczaj była palona w świętym ogniu lub topiona w wodzie. Krew ofiar była wylewana wokół świętego dębu symbolu Perkuna. Poznawano wolę bogów poprzez wróżdy i wieszczenie kapłanów. Ważną rolę pełniła uczta, która miała wymiar wiążący ludzi z bogami we wspólnocie. Na poziomie rodu odprawiano podobne rytuały religijne, przy czym wspólnotą religijną był ród. Tu rodem była wspólnota żywych i umarłych rodowców, a wiara w ponowne odrodzenie uświadamia, że przodkowie są obecni i żyją wśród swoich bliskich. Oddawanie czci przodkom, prośba o rady i przychylność to jednocześnie oddawanie czci rodowi. Tu ród jawi się nie tylko jako wspólnota rodzinna, bliskich osób – ród stanowi podstawę bytu i jest środowiskiem w pewnym sensie świętym, którego nie wolno zhańbić (zgrzeszyć przeciw niemu). Religia i praktyki z nią związane takie jak rytuały codzienne lub przesądy były bardzo rozpowszechnione np. codzienne kąpiele, nie jeżdżono na koniach maści białej lub czarnej itd. Życie Prusów we wszystkich jego aspektach przeplatane było z wyznawaną religią i związanym z tym kult przodków w rodzie.


     Wiec – [prus.] wāittin pochodzi od słowa rozmawiać, przemawiać –[prus.] waitiāt.


    Wiec to zgromadzenie wszystkich wolnych mężczyzn z określonego terytorium, czasem w skład wchodziły osoby z zewnątrz np. książęta czy duchowni chrześcijańscy. Wiec mógł być tylko z rejonu pulkimałej ziemi lub dużej ziemi. W tych ostatnich przypadkach, osoby będące na wiecach to już reprezentanci mniejszych jednostek terytorialnych. Te zebrania, narady służyły wspólnemu dobru danej wspólnoty. Radzono tam i przemawiano, ogłaszano i wróżono, a w końcu głosowano i przysięgano na bogów, by postanowienia, decyzje wiecowe były zrealizowane. Wiec to taki „mały parlament” z elementami religijnymi, co powodowało, że takie spotkania były niezmiernie ważne i istotne dla mieszkańców. W tych spotkaniach tkwi istota „demokracji” i idei „wolności” dla jakich Prusowie poświęcali swe życie w walkach przeciw najeźdźcom i wrogom. Nie ma potwierdzonych historycznie wieców z pulek tj. najmniejszych jednostek terytorialnych, co wcale nie znaczy, że one nie istniały, natomiast powszechne i udokumentowane są wiece małych i dużych ziem. Zdarzały się wiece kilku dużych ziem, natomiast nie ma potwierdzonych historycznie wieców wszystkich ziem pruskich jednocześnie.


   W wiecach na poziomie małych ziem brali udział wszyscy wolni mężczyźni, natomiast na poziomie większych jednostek terytorialnych brali udział już tylko przedstawiciele małych ziem i przeważnie była to tzw. starszyzna wywodząca się z warstw wyższych społeczeństwa pruskiego o dużych kompetencjach i kwalifikacjach do prezentowania określonych interesów lub rozwiązywania problemów. Ze starszyzny wyłaniany był naczelnik danej struktury terytorialnej, który w okresie pomiędzy wiecami miał zadania reprezentacyjne takie jak przyjmowanie osób przybywających z poselstwem, w razie sytuacji zagrożenia zwoływał wiec. Miejscem wiecowym najczęściej był plac na którym był krąg kamienny, wewnętrzna część kręgu była zarezerwowana dla naczelnika, kapłana i przemawiającego. Miejscem dla ofiar i wróżb zapewne był ołtarz czyli płaski kamień, dodatkowym elementem w kręgu był rosnący w nim dąb czyli miejsce bytności boskiej. Poza kręgiem było miejsce dla zgromadzenia. powszechnego mężczyzn. W takich kręgach prawdopodobnie odbywały się też sądy i jest nawet takie miejsce o nazwie „Pogański Sąd” niedaleko Kumielska. Kręgi były miejscem dla wiecu pokojowego  polityczno-społecznego, natomiast dla wiecu wojskowego tzw. [prus.] karewāitis, cariawoytis [E 416], miejscem spotkań był plac mogący pomieścić zbierających się na wojnę czy potyczkę żołnierzy (wojów, rycerzy). 


   Wiece zwykłe zazwyczaj odbywały się cyklicznie, a było to związane z właściwym funkcjonowaniem struktur społecznych tj rozwiązywanie problemów społecznych jak sprawy sądowe, spory sąsiedzkie. Wiece też odbywały się w trybie doraźnym, gdy wydarzenia typu wojna, głód i inne nieszczęścia wymagały podjęcia działań wspólnoty. Wiece zwoływał zazwyczaj kapłan Kriwe lub naczelnik w sytuacjach wyjątkowych. Krywule (wykrzywione drewniane laski) kapłanów to narzędzie pomocne w funkcjach kapłańskich, ale też miały funkcje wiecowe tj.  zwoływające (obesłanie po domostwach), rozpoczynające, być może uspakajające zebranych i zakańczające wiec. Marszałek sejmowy w Polsce ma też podobny przyrząd i też ma podobne funkcje. Innym sposobem zwoływania wieców było skrzykiwanie tj. przenoszenie z miejsca na miejsce specjalnie modulowanego krzyku (sygnału dźwiękowego) z gardła sygnalisty.


   Wiec zaczynał się od znaku krywule i wróżb rozpoczynających spotkanie np. rzucanie losów lub słuchanie głosu ptaków itp.  Dobre wyniki wróżb oznaczały rozpoczęcie obrad wiecowych, gdzie mówcy przedstawiali problemy i sprawy do rozpatrzenia, zgłaszali prośby. Okazywanie przez obecnych zadowolenia lub jego braku było możliwe przez stukanie laskami drewnianymi lub okrzyki. Wbrew pozorom te ekspresywne, bardzo zewnętrzne okazywanie zadowolenia lub niechęci pokazywało nastawienie społeczne do okazanych kwestii, a było to znakiem i informacją dla starszyzny. Następnym etapem wiecu była narada starszyzny i po niej następowało ogłoszenie przez przedstawiciela rozwiązania problemu i decyzji. Ogłoszenie postanowienia starszyzny musi zostać jeszcze jednomyślnie przyjęte przez zgromadzonych. Możliwym sposobem przeprowadzenie jednomyślności wśród zebranych było wróżba potwierdzająca przychylność bóstw (bóstwa). To przyjęcie musi jednak zostać poparte przysięgą na bogów, która wymusza i zobowiązuje do wykonania postanowień wiecu. Podjęta decyzja zobowiązywała wszystkich zebranych do wykonania woli wiecu. Brak wykonawstwa woli wiecowej był związany z poważnymi sankcjami włącznie ze śmiercią sprawcy, sprzedażą w niewolę najbliższej rodziny sprawcy i spaleniem domu sprawcy (wiec z udziałem św. Wojciecha). Okazuje się, że najważniejszą instytucją w Prusach był „sejm” czyli wiec, który decydował o wojnie czy pokoju, wybierał naczelników i wodzów, nawiązywał kontakty ze światem zewnętrznym tj. innymi ziemiami, innymi narodami (np. z Jaćwingami w czasie powstań), rozsądzał spory między rodami, osądzał wodzów, a nawet decydował o religii wyznawanej w danej wspólnocie terytorialnej. 


O herbach dawnych Prus

(aktualizacja: XII 2022r.)


   Niewiele wiadomo o dawnym herbie Prusów, o herbach ziem pruskich, a nawet herbach poszczególnych rodów pruskich, niektórzy historycy nawet uważają, że Prusowie herbów nie posiadali. Tu przedstawiony został herb Prusów, gdzie na trójdzielnej tarczy herbowej pojawia się trójca bogów pruskich: Perkuno, Potrimpo i Patollo, obok tarczy bracia z lewej Brudeno Kapłan Prus, z prawej w koronie i berłem Król Prus Wudewuto. Klejnot herbu (figura nad koroną) to dwa najważniejsze symbole Perkuna najważniejszego boga pruskiego: dąb i koń. Klejnot tego herbu należałoby traktować jako wspólny symbol – herb dawnych Prusów.


Herb Prusów

Klejnot z herbu Prusów – właściwy starożytny herb

   Po zdobyciu ziem pruskich przez krzyżaków, znakiem państwa zakonnego stał się herb Zakonu i herb Wielkiego Mistrza. Ciekawą figurą heraldyczną dodaną za Wielkiego Mistrza Konrada von Thüringen jest czarny orzeł.  Orzeł w herbie króla Konrada IV Jerozolimy, Niemiec, Rzymu i Sycylii  i w herbie Wielkiego Mistrza jest ten sam, co nie może dziwić, gdyż Zakon był pod opieką króla niemieckiego i z nazwy był „niemiecki”.



Herb Konrada IV Hohenstaufa               Herby Zakonu Krzyżackiego i Wielkiego Mistrza             


Orzeł Czarny stał się symbolem początkowo polskich Prus Królewskich, a po rozpadzie Prus Krzyżackich stał się herbem Prus Książęcych.



Herb Prus Królewskich
Herb Prus Książęcych


   Do herbu właściwego Prus, Król Rzeczypospolitej Kazimierz Jagiellończyk dodał złotą koronę, a później do herbu Prus Królewskich w celu „udostojnienia” [1] dodane zostało ramię zbrojne tzw. „Polska Pogoń”. Prusy w herbie stały się ”królewskimi”.


Herby Prusów – herby polskie szlacheckie.


Prus I



Półtora Krzyża, Słubica, Turzyna

Prus II



Wilcze Kosy, Słubica, Wagi -Ważanki, Moszczenica, Wiskałła- Wiskawa-Wiszczała

Prus III



Nagody, Napora




    Najważniejszymi elementami herbu jest nazwa – zawołanie, symbol – figura heraldyczna, klejnot czyli znak nad hełmem i legenda herbowa. W herbie są ukazane labry, hełm z koroną , sentencja, kolorystyka herbu też ma swe znaczenie np.  złoto – to symbol sprawiedliwości,  srebro – czystości i uczciwości,   czerwień – odwagi i męstwa,   błękit – lojalności i sprawiedliwości,  czerń – uczciwości i pokory. Te tematy są ujęte na internetowych stronach heraldycznych.


Symbol – figura heraldyczna


Dlaczego znak graficzny herbu Prus to półtorakrzyż ? Różne są koncepcje powstania takiego znaku np. jest to:


– przejście pogan na wiarę chrześcijańską,


– symbol św. Stanisława biskupa męczennika, czyli krzyż biskupi z utrąconym jednym ramieniem


– uproszczony znak świętego drzewa Prusów[2].


To ostatnie wytłumaczenie wydaje się najbliższe prawdy, prawdopodobnie znak półtorakrzyża nie jest chrześcijański, ale jest znakiem religijnym dawnej religii Prusów. Ten znak prawdopodobnie oznacza trójcę bogów, a właściwie upersonifikowane aspekty jednego boga Perkuna. Ta trój-jedność to symbol trzech ramion-gałęzi wychodzących z jednego pnia. (patrz Herb Prusów –Arma Prutenorum).


Legendy herbowe


Legenda herbowa Prus I: Mistrz krzyżacki i jego komenderowie wielkie opresyje czynili wolności Prusaków…, książęta sprzedawszy… dobra swoje, mistrza krzyżackiego zabili i do Polski się wynieśli… Ten im herb od monarchy polskiego był przywłaszczony.


   Opowiadanie o przyczynie osiedlenia się pruskiego książęcego rodu w Polsce. Zatarg z krzyżakami, w którym podkreśla się zniewolenie ludności pruskiej przez Zakon, z drugiej strony zemsta poczyniona na krzyżakach, ale też wynikająca dla nich konieczność – wygnanie z ziemi ojczystej. Drugą ojczyzną dla rodu staje się Polska i zostają tu uhonorowani ze względu na swe wysokie urodzenie herbem półtorakrzyż. Opowieść ta jednak z pierwszego słuchania brzmi jak fantasy, jednak oparta jest na faktach:


  1. Dowódcy duchowi i wojskowi Zakonu krzyżackiego wojną i terrorem przyczynili się do zniewolenia ziem pruskich.
  2. Podstawą tej opowieści jest zapis historyczny o powtórzeniu nadania przywileju na rzecz pruskiego rodu przez Ziemowita i Kazimierza Trojdenowiczów książąt mazowieckich z 15. X. 1345r.
  3. „książęta” – w tym wypadku chodzi o rodowców możnego rodu, w którym imię Windyka (Vindica) jest charakterystyczne i które przechodzi w kolejne pokolenia. Na karcie http://windaki.pl/geneza/ są podane nazwy wsi rodu Winde, który z pewnością był ważnym rodem i niewątpliwie omawiany Windyka i jego ojciec z niego się wywodzą. Naczelnicy rodów pruskich osiadłych w kajmach czyli grodach byli zwani z dawien dawna jako kunigas, rikijs, rex czyli król, władca, za czasów krzyżackich zwano ich jako nobiles, principes czyli szlachta lub książęta.


Legenda herbowa Prus II: Syn księcia pruskiego, który na wiarę chrześcijańską przeszedł, a zaślubiwszy jedynaczkę, córkę Maslausa, herbowi swemu Prus, dwie wilczekosy przydał, lub podobna niewykluczająca się legenda: W czasie wojny Kazimierza Odnowiciela z uzurpatorem Masławem wojsku królewskiemu przewodził rycerz z rodu Prusów. Po zwycięstwie Prus ożenił się z córką Masława i jej herb Kosy do swojego dodał.


   Ta legenda tłumaczy genezę – początek symbolu w herbie, czyli połączenie figury półtorakrzyża i figury kos. Nadmienić tu trzeba o Maslausie-Masławie, otóż wg Muriniusa w Kronice Mistrzów Pruskich” Maslaus zwany też Miecławem był samozwańczym władcą Mazowsza za czasów Kazimierza Odnowiciela. Kazimierz u schyłku swego panowania tj. w 1047 r. pokonał Miecława, a ten zbiegł do Prusów. Tam jednak Prusowie za śmierć swego rycerstwa, oraz za pychę w zachowaniu powiesili go mówiąc „Wysokimeś być pragnął, wysokoż wiś”. Wojska Mazowszan musiały być w sojuszu z wojskami pruskimi, a tego przypieczętowaniem zazwyczaj był ślub władców stron sojuszu. Legenda herbowa Prusa II może być echem tych dawnych wydarzeń w życiu politycznym Prusów i Mazowszan, jednak te zaślubiny księcia pruskiego z córką Maslausa, można interpretować jako symboliczne zaślubiny rzeczywistego możnego pruskiego rodu Windyki z Mazowszem. Maslaus tu jest imieniem symbolicznym, związanym z powstaniem nazwy Mazowsze. Tu możemy połączyć dwie legendy herbowe Prus I i II, gdzie łącznikiem będzie ród Windyki i gdzie możemy zaobserwować, że herb Prus II wywodzi się z h. Prus I.


Legenda herbowa Prus III: …że tego książęcia (jednego z tych, którzy z Prus do Polski przyszli, i wiarę chrześcijańską przyjęli, jako się mówiło pod herbem Prus 1mo, który wziął Maslausa jedynaczkę córkę, syn Prus 2do, gdy sobie zaślubił wielkiej fortuny dziedziczkę herbu Pobóg, znowu w ten kształt, jako się dopiero mówiło, swój herb wykształtował, podkowy połowę do niego przydawszy, gdy potem jego potomkowi, mężnie sobie na wojnie poczynającemu, Sobor mu imię było, nogę odcięto, Boleslaw książe Polski złotą mu w nagrodę przysłał, a na hełmie, już nie rękę, ale nogę zbrojną, na pamiątkę dzielności jego, nosić pozwolił; drudzy rozumieją, że gdy znowu, któryś z tego domu, pojął pannę herbu Złotogoleńczyk, ten herb dla niej na hełm wyniósł.


   Herb Prus III to graficznie złożenie herbów Prus II i pośrednio Pobóg i jest to heraldyczne przedstawienie rzeczywistego ślubu pana młodego mającego h. Prus II z Pobożanką, a zawołanie Nagody nie mogą dziwić. Tu jednak prawdopodobnie jest nałożenie dwóch herbów pruskich tj. Wagi i Napory. Herb Napora w rzeczywistości to połączenie herbów Prus i Poboga. Uważa się, że zawołanie Napora jest właściwym zawołaniem Prusa III, zaś niektórzy heraldycy uważają, że zawołanie Nagody odnosi się tylko do Herbu Jelita. Ustalił się jednak zwyczaj zawołania Prusa III jako Nagody i stąd legenda, a rodziny mające i wołające się Napora wzięły sobie za herb Prusa III. Napora jest bardzo podobny do herbów Pobóg i Puchała, możliwe że Napora miał tło czerwone[5], jak widać to w herbach rodzin Krasnodębskich i Niewiadomskich.


Herb Prus odm. rodziny Krasnodębskich Herb Prus odm. rodziny Niewiadomskich


W herbie  Prus III już widać łączność wszystkich odmian herbu Prus, zaś legenda świadczy o łączności z rodem Windyka. Tu jest problem klejnotu herbu, jak już wspomniano zazwyczaj klejnot jest odwzorowaniem starego, „znoszonego” herbu, jednak klejnot może być symbolem połączenia z rodem Złotogoleńczyków. W heraldyce niemieckiej takich klejnotów „małżeńskich” może być kilka i być może ta moda tu jest uwidoczniona. Noga może być tu ukazana przez wzgląd na odniesioną ranę przez protoplastę rodu czyli Santora – Sobora syna Windyki lub jego potomka. Ciekawie podkreślono, że noga zastąpiła rękę zbrojną, która jest w herbach pozostałych odmian h. Prus.


   W herbie Prus Królewskich i herbie Prus I i II jest ukazana w klejnocie ręka zbrojna, którą Piekosiński traktuje jako „udostojnienie” herbu. To „udostojnienie” polegało na dodaniu do herbu obdarowanego części herbu darczyńcy i tak na wzór innych królów, prawdopodobnie Kazimierz Jagiellończyk dał część swego herbu osobie, która posiadała herb Prus. Tym elementem „udostojniającym” jest ręka zbrojna rycerza w „Pogonii Litewskiej”. Ręka zbrojna ma też nazwę „Pogoń” czy „Pogonia”. Interpretacja heraldyczna jest ważna: to „udostojnienie” to usynowienie przez adopcję, czyli Prusowie stają się synami królewskimi czyli pełnoprawnymi obywatelami Rzeczypospolitej. Inne rody np. litewskie, by mieć pełne prawa obywatelskie, wchodzili w stan szlachty przez adopcję heraldyczną rodów polskich, porzucali swe litewskie herby i przyjmowali polskie. Rody pochodzenia pruskiego w podobny sposób postępowały i przyjmowały polskie herby i w konsekwencji zapominały o swym pruskim pochodzeniu. Mając herb Prus nie ma potrzeby adopcji heraldycznej czyli przymilania się do jakiegokolwiek innego rodu polskiego.


Zawołania herbu Prus


   Pochodzenie zawołań (proklam) herbowych :


– główna proklama herbu to PRUS, rodowcy określają i ogłaszają swoją narodowość i powołują się jednocześnie na tzw. „prawo pruskie” czyli przywilej Windyka i Obizora


– proklamy najczęściej są związane z miejscem pobytu poszczególnych ugrupowań szlachty pochodzenia pruskiego np. Słubica jest zawołaniem dla rodzin mieszkających i wywodzących się z miejscowości lub sąsiedztwa wsi Słubica. Podobnie jest z zawołaniami Wagi -Ważanki, Moszczenica.


– zawołanie Wilcze Kosy, Półtora Krzyża, Nagody są związanie z wyglądem symbolu herbowego


– zawołanie może być odimienne protoplasty rodu: Waga od przydomku, Turzyna od imienia.


   Zawołania były wcześniejsze[6] niż właściwe herby i tak szlachta przedstawiała się nazwiskiem i zawołaniem. Zawołanie dotyczyło związku rodzin mieszkających na ograniczonym terenie, o więziach krewniaczych, przyjacielskich i pochodzenia pruskiego. Zawołanie miało funkcję zgrupowania rycerzy we wspólnym oddziale, chorągwi. Do proklam dorabiano herb i dlatego jest tak dużo zawołań do herbu. W zasadzie jest jeden herb Prus, który miał początkowo wiele odmian, lecz miał jeden wspólny symbol tj. PÓŁTORAKRZYŻ. Te proklamy są źródłem poznania rozsiedlenia Prusów w Polsce. Rody powiązane heraldycznie Prusem wywodzą się od mieszkanców dawnych ziem pruskich, ich droga osiedlenia w Polsce jest różnoraka, a co jest ciekawe sam herb uformowany już w Polsce zawędrował do swej właściwej ojczyzny tj. do Prus Królewskich. Trzeba tu podkreślić, że zawołanie Prus odnosiło się w większości do herbów odmian II, III i Napory, Turzynici ze swym podobnym herbem (podobny do odm. I) zmienili proklamę Turzyna na Prus i w ten sposób przyłączyli się do rodu heraldycznego Prus[8].


Rozmieszczenie rodowców Prusa w Polsce[5].



Mapa osad rodowych herbu „PRUS”


   Na mapie przedstawiono czerwonym kolorem miejscowości w którym przebywała ludność pochodzenia pruskiego; czerwone kółka oznaczają tzw. gniazda rodowe Prusów, czerwone kwadraty to istniejące miejscowości o nazwie Prusy. Żółte kółka to gniazda rodowe Turzynitów, którzy są rodowcami herbu Prus, lecz prawdopodobnie nie są pochodzenia pruskiego[5]. Na podstawie rozejścia imion charakterystycznych w rodach PRUS i występujących w dokumentach tj. Obizor, Windyka, Rukała określono prawdopodobną drogę osadnictwa pruskiego w Polsce. Najwcześniejszymi pruskimi osadnikami były osoby brane w niewolę przez rycerstwo polskie podczas rejz władców piastowskich na ziemie pruskie. W wyniku takich napadów, rozbojów i sprowadzenia siłą pozostałych przy życiu mieszkańców Prus powstało ponad sto książęcych wsi służebnych. Ten proceder przyczynił się do wyludnienia Sasini, Galindii, Ziemi Lubawskiej i zdobycia Ziemi Chełmińskiej. Ta przemoc ze strony Polski wobec plemion pruskich spowodowała reakcję Prusów i Jaćwingów powodując napady rabunkowe i niszczycielskie na tereny polskie. Rycerstwo polskie nie było w stanie obronić granic księstw polskich przed rycerstwem pruskim i jaćwieskim. Książęta piastowscy zadecydowali o sprowadzeniu krzyżaków. Początkowo Polacy współdziałali z krzyżakami przy podboju Ziemi Chełmińskiej i Pomezanii, później pomagali im krzyżowcy z innych krajów zwłaszcza z Niemiec i Czech. Bezwzględny terror, mordy i pacyfikacje powodują ucieczkę Prusów ze swej ojczyzny, a późniejsze powstania pruskie i ich zdławienie powiększają fale emigracji. Polska i krzyżacy to wrogowie Prusów, ale Polska jest dla Prusów bardziej „ludzka” i próbują osiedlić się na jej terenach przygranicznych. Obizor i jego syn Windyka to przedstawiciele rodu pruskich możnych, którzy osiedli na pograniczu prusko-polskim w rejonie Mławy. Prawdopodobnie przybyli z grodu (kaymu) Windyki k. Iławy i założyli Windyki k. Mławy. Dowodem na to jest pojawienie się w dokumentach archiwalnych imion Obizora i Windyki w rodach pruskich zasiedziałych w Windykach, Grzybowie i Wieczfni. Obizor wyruszył ze swego kaymu jeszcze za czasów powstań pruskich, zapewne swym mieczem naraził się najeźdźcy spod znaku czarnego krzyża. Miejsce osadnictwa to pogranicze, skąd łatwo wrócić do swoich, jednak rzeczywistość nie jest łatwa i trzeba służyć księciu polskiemu. Za swą pracę i ze względu na swą pozycję społeczną otrzymał przywilej dla siebie i swych synów Windyka i Letauda.


Windyki (niem. Windeck) k/ Iławy nad jeziorem Łabędź. Kolor zielony oznacza rejon dawnego kajmu.

Windyki były poddawane pracom archeologicznym i są opisane:

1. Abraham Lissauer, Die Prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreussen und der angrenz

2. Abraham Lissauer, Drei Burgwälle bei Deutsch-Eylau — TŁUMACZENIE

3. Zbigniew Kobyliński, Krzysztof Misiewicz, Dariusz Wach, „Archeologia niedestrukcyjna” w województwie warmińsko-mazurskim w roku 2000.

Ramka czerwona oznacza miejsce badań archeologicznych.

   Synowie Windyka opuszczają nowe Windyki k. Mławy: Santor i Thulokoita osiedlają się w Ziemi Łomżyńskiej (zawołanie Wagi) i Ziemi Różańskiej (Napory), a pozostali osiedlają się niedaleko Wyszogrodu i Ziemiach Czerskiej i Rawskiej (Słubica). Do rodu Windyka przyznają się inne rodziny pruskie nie powiązane rodzinnie, ale powiązane wspólnym pochodzeniem pruskim. Ci Prusowie pochodzą od dawnych rodzin służebnych dla księcia, lecz wyrosłych do stanu szlacheckiego przez nadania książęce za zasługi. W XV i z pocz. XVI w. do Prusów już osiadłych przybywają rodziny z Prus, wymęczone w wyniku wojen polsko – krzyżackich, powołując się na przywilej rodziny Windyka stają się obywatelami Rzeczypospolitej. Kiedy w 1466r, część Prus Krzyżackich staje się Prusami Królewskimi, rodziny tam mieszkające mogą swobodnie przemieszczać się po całej Polsce, a rodziny mieszkające w Polsce osiadają w starej ojczyźnie. Rodziny pochodzenia pruskiego mieszkające w Prusach Królewskich porzucają stare herby i wchodzą do rodziny heraldycznej Prus. Na przywilej rodziny Obizora i Windyki powoływały się rodziny o korzeniach pruskich, przywilej czysto krewniaczy dla potomków Windyki stał się „prawem pruskim” a jego wyrażenie graficzne przedstawiło się w symbolu herbu Prus. Herb Prus mógł być początkowo herbem rodzinnym rodziny Windyki i podobnie jak przywilej rodzinny stał się wspólnym herbem i wspólnym przywilejem dla rodzin pochodzenia pruskiego. Herb Prus, który był herbem rodowym, krewniaczym stał się herbem wszystkich rodów pruskich i jest w pewnym sensie narodowym, pruskim.

   Rody pruskie szybko zdobywają działy wsi i wsie mazowieckie, transakcje związane z wymianą części wsi, sprzedaż-kupno wsi przeprowadzają przeważnie z rodowcami Prusa. To trzymanie swej ziemi i nie sprzedawanie jej innym rodom niż pruskim (czyli swoim) było pewnie echem dawnych pruskich praw dziedziczenia. Tylko potomek męski lub rodowiec mógł ziemię dziedziczyć. Sukces w zdobywaniu posiadłości i sposób handlowania ziemią przysporzył niepopularności rodowi Prus wśród szlachty polskiej zwł. mazowieckiej i z tego powodu Prusowie często popadali w zatargi sądowe związane z wywodem szlachectwa. Brak szlachectwa prowadził do niemożności obrotu rynkiem ziemi. Ta niepopularność rodu Prusa mogła się przyczynić do przypadków zarzucenia herbu Prus i zmiany go na inny. Należy tu podkreślić, że wiele rodzin szlacheckich pochodzenia pruskiego posiadała inne herby polskiej szlachty np. Dołęga, Jastrzębiec, Puchała, Pobóg i inne. Ciekawe, że te herby na błękitnym polu mają podkowę i krzyż, czyli symbole jak u herbu Napora. Następujące po sobie wieki zacierają pochodzenie pruskie rodów, a herby nie używane, znane z opisu przodków, gdzie szczegóły mogły być dowolnie pozmieniane powodowały zmianę herbu. Takim możliwym wyznacznikiem, mogą być używane imiona pruskie w rodach, ale tu trzeba być ostrożnym, bo imiona mogły być przekazane od strony matczynej. Część dawnej szlachty pruskiej została przy swych starych herbach, są one traktowane jako herb własny.


   Na koniec tego przydługiego artykułu, trzeba powiedzieć, że ród heraldyczny Prus to ugrupowanie wielu rodzin, stąd wiele odmian herbu Prus, wiele też proklam drugorzędnych, sprawę komplikuje fakt, że poszczególne rodziny Prusa zmieniały dowolnie znak herbowy np. Kobylińscy na Prus I, II i III, Chomętowscy na Prus I, II i III, Wieczfińscy na Prus II i III itd.


   Windakowie pochodzą z rodu Winde, a naszym gniazdem rodowym jest Windak. Windak jest wsią rodową skrajnie położoną od centrum rodowego Winde  tj. Natangii. Windyki (niem. Windeck) k. Iławy prawdopodobnie jest wsią z której nasz przodek wyszedł i założył już swą wieś i nazwał ją imieniem rodu z którego pochodził. Obizor też wyszedł z tej wsi i jest naszym współrodowcem, nazwał swego syna i wieś k. Mławy na cześć swego rodu z którego pochodził. To wspólne pochodzenie nas łączy, tak jak łączy nas wspólny znak tj. Prus Wilcze Kosy. Rodzina Windyka go rozpowszechniła, rodzina Windak v. Nydecke przyjęła ten herb prawdopodobnie w połowie XVIw., choć istnieje możliwość bytności tego znaku w rodzie Winde jeszcze w czasach „złotej wolności Prusów”. Symbolem tej wyidealizowanej przeszłości pruskiej jest klejnot „Arma Prutenorums” i często go tu na tej stronie ukazuję. Ten symbol dla mnie jest symbolem Prus przedkrzyżackich i jak dla Polaka Orzeł Biały, tak dla Prusa ten znak winien być tak samo ważny.



[1] Piekosiński Franciszek, Heraldyka Polska wieków średnich, Kraków 1898 [.DJVU]

[2] Kostecki Robert, Ród Prusów , Głos Pasłęka 1996-1997

część I ♦ część II  ♦ część III ♦ część IV ♦ część V

[3] Kostecki Robert, Zmienność herbu von Perbandt, Głos Pasłęka 1997 (za A. Wolffem i J. Chwalibińską)

część I ♦ część II

[4] Trautmann Reinhold, Die altpreussischen Personennamen, 1925r[.PDF]

[5] Chwalibińska Jadwiga, Ród Prusów w wiekach średnich, Toruń 1948 [.DJVU]

[6] Małecki Antoni, Studia heraldyczne , Lwów 1890

[7] Semkowicz Władysław , Wywody szlachectwa w Polsce XIV-XVII w. Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, Lwów 1913[.DJVU]

[8] Semkowicz Władysław , Mazowieckie przywileje rodowe z XIV i XV wieku,  Kraków 1912 [.DJVU]





O Kościołach i cmentarzach










Cmentarz przy kościele parafialnym pw. Św. Klemesa.


 Płyta przypominająca, że wokół kościoła znajduje się cmentarz.


   Dawniej przy kościołach grzebano ludzi i tak samo przy kościele parafialnym w Wieliczce składano umarłych, by być blisko miejsca świętego, miejsca gdzie Bóg jest blisko. Miejsce spoczynku ma wymiar miejsca przebywania w przyszłości tj raju. Mieszkańców parafii tj miasta i okolicznych wsi grzebano tu do momentu założenia cmentarza na Zadorach czyli do ok. 1830 r. Cmentarz został zaznaczony na mapie Wieliczki już w 1818 r, tak że jest możliwy wcześniejszy moment wykorzystania tego terenu na potrzeby pochówków zmarłych z rejonu Parafii.


Pochowani z rodziny Windak  – tablica 1

Pochowani z rodziny Windak  – tablica 2

Pochowany z rodziny Windak  w kaplicy Najświętszego Imienia Jezus


   Założenie parafii wielickiej prawdopodobnie jest związane z działalnością gospodarczą OO. benedyktynów z Tyńca już w XI w. Początkowo kościół był drewniany, później murowany w stylu romańskim, a około 1354 r. powstaje kościół gotycki. Kościół gotycki został wybudowany zapewne ze względu na zły stan techniczny i niewielkie rozmiary poprzedniego. Budowa nowego kościoła jest powiązana z szerokimi przedsięwzięciami budowlanymi króla Kazimierza Wielkiego. Wynikiem tych działań królewskich tj. wybudowanie kościoła gotyckiego jest zmiana statusu prawnego parafii, gdzie odtąd staje się probostwem świeckim pod patronatem królewskim.


  Kościół św. Klemensa gotycki wg mapy Marcina Germana z lat 1631-38.


   Kościół ceglany, krótszy od obecnego o ok. 3m., na planie prostokąta, trójnawowy z przylegającym od wschodu prezbiterium. Trzy przypory świadczą o ilości przęseł, z tego wynika, że było sześć kolumn, a sklepienie początkowo było sklepione, a w późniejszym okresie płaskie. Na mapie Germana widać, że dach został obniżony i miał już ok. 18m. wysokości. Proporcje ówczesnych kościołów gotyckich mogą sugerować, że od posadzki do szczytu dachu mogło być nawet 30m. Dużo mniejszymi, aczkolwiek podobnymi w wyglądzie były wybudowany w tym samym okresie kościół św. Michała na Wawelu i kościół pw. Dziesięciu Tysięcy Męczenników w Niepołomicach.


Kościół św. Michała na Wawelu z roku 1355r. (makieta). Kościół pw. Dziesięciu Tysięcy Męczenników w Niepołomicach 1350-58r.


Jeszcze przed 1650 rokiem zaczęły być budowane kaplice:


– od strony południowej:

  • kaplica śś. Piotra i Pawła początkowo fundacji Jordanów, później w jej miejscu w 1693 r. została zastąpiona nową przez Morsztynów O kaplicy Morsztynów;
  • kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej;
  • kaplica Różańcowa


– od strony północnej:

  • kaplica śś. Stanisława i Barbary z kryptą grobową;
  • kaplica Najświętszego Imienia Jezus zwana Kaznodziejską z kryptą grobową


   Już z końcem XVII w. budynek kościoła wymagał remontu, jednak ze względu na kryzys gospodarczy, epidemie i w konsekwencji brak środków finansowych budynek popadał w coraz bardziej w ruinę. Austriacy już 3 lata po zaborze Wieliczki w 1772 r. uznali, że kościół jest ruiną niemożliwą do uratowania. Na początku roku 1786r. nastąpił zawał komory w kopalni, który spowodował powiększenie rys w ścianach kościoła. Zaraz po tym wydarzeniu władze austriackie wydały nakaz rozbiórki budynku. Trzeba zaznaczyć, że współcześni uważali rozbiórkę kościoła jako wynik kalkulacji politycznych. Kościół parafialny szczycił się swą starożytnością, a jego historia, groby na cmentarzu przykościelnym, epitafia świadczyły o polskości i patriotyzmie społeczności wielickiej. Te ostatnie względy nie podobały się Austriakom, bo w tym okresie polityka rządu z Wiednia była niezwykle ostra w zakresie germanizacji nowo przyłączonych ziem polskich. Zgoda na budowę nowego kościoła wydano dopiero w 1800r, a budowę przeprowadzono w latach 1804-1816 r. Wybudowano kosciół w stylu józefińskim, szablonowym i jedynie poprawnym politycznie. Konsekracja nastąpiła w 1825 r. Czas budowy był długi, fundusze były dawane przez zarząd kopalniany czyli przez władze austriackie. To spowodowało, że budowla musiała być tania co oznacza, ze i jakość wykonania nie była wysoka. Okazało się, że w niedługim czasie trzeba było naprawiać dach, wymieniać posadzkę czy remontować wieżę.


Kościół św. Klemensa, nowy w stylu józefińskim z okresu po wybudowaniu tj. z 1843 i 1863r. z charakterystyczną wieżą
Kościół św. Klemensa,  z okresu od 1863 do 1883r. z przebudowaną wieżą


   W latach 1881-85 r. przebudowano dach i ściany budynku, zmieniono kształt okien i całkowicie wyremontowano wnętrze budynku kościelnego. Ks. Zygmunt Golian i jego poglądy architektoniczne względem bryły kościelnej zbiegły się z potrzebą kapitalnego remontu, co trzeba podkreślić, że udanego. Następny poważny remont kościoła z kaplicą Morsztynów, całego kompleksu kościelnego tj. starej i nowej plebanii, uporządkowania terenu przykościelnego przypada na okres współczesny czyli czas urzędowania ks. Zbigniewa Gerle.


Panorama kościoła Św. Klemensa nr 1

Panorama kościoła Św. Klemensa nr 2



 Cmentarz przy kościele pw. Św. Sebastiana

(dawniej filia kościoła św. Klemensa, a od 1 XII 2013r. jako nowa parafia)


Pochowani z rodziny Windak. – tablica 1

Pochowani z rodziny Windak. – tablica 2



„Najwięcej wszakże ponęty dla turysty ma stary, modrzewiowy kościółek św. Sebastiana, stojący 1 km od rynku w str. płd na pochyłości obszaru wsi Lednicy. Popularnie zwą go Wieliczanie „do świętego”. Postawili go w 1581 górnicy i proboszcz Blandowski, dziedzic Lednicy, w pobliżu swego dworu …” 

Prof. Kazimierz Sosnowski, Ziemia Krakowska. Szczegółowy Przewodnik Wycieczkowy, Tom II Pogórze Karpackie, Kraków 1948r.


„Po pracach budowlanych w Lednicy ….przez Sebastiana Lubomirskiego – wzniesiono tam drewniany kościół Św. Sebastiana , noszący imię swego fundatora” 

Józef Piotrowicz, Wieliczka. Dzieje Miasta, Kraków 1990r.


„…w r. 1831 przystąpiono do budowy nowego kościoła w Lednicy pod wezwaniem św. Sebastiana. Budowa jednak przewlekała się i trwała aż do 1581…” 

Kazimierz Pająk, Wieliczka stare miasto górnicze, Kraków 1968r.


    Kościółek św. Sebastiana jak na razie nie doczekał się swej monografii i na podstawie różnych pozycji w literaturze historycznej o Wieliczce trudno dojść do jego początków tj. budowy i celu założenia cmentarza.


 Co wiemy:


1. Rodzina Blandowskich właściwie Błędowskich z Błędowa jest związana z tym rejonem. W 1485r. zmarł Piotr Błędowski, właściciel Lednicy Górnej i Dolnej, czyli wsi przyległej do tej części Kłosowa, gdzie wybudowano kościół. Bratem owego Piotra był proboszcz wielicki ks. kanonik krakowski Maciej Błędowski (1415-1490).


2. Rok rozpoczęcia budowy tj 1531 r. wiąże się z budową kościoła śś. Sebastiana i Fabiana w Krakowie w roku 1527r. Bardzo możliwe, że zamysł powstania kaplicy miał wzorzec w Krakowie.


3. Rok zakończenia budowy tj 1581, bardzo dobrze zbiega się z datą zakończenia wielkiej epidemii grypy (pandemii, bo obejmowała Europę w tym Polskę, Azję i część Afryki). Budowa kościoła została zakończona jako votum dziękczynne za uratowanie od choroby.


   Budowę kościółka lokowanego właściwie we wsi Kłosów (ul. Zyblikiewicza to granica pomiędzy Lednicą, a Kłosowem) dokończył Sebastian Lubomirski, żupnik w latach 1581-1592, nowy właściciel przyległej Lednicy. Sebastianowi Lubomirskiemu przypisuje się budowę, chociażby ze względu na patrona kościoła, natomiast prawdopodobnie Błędowscy dali pole na cmentarz, gdzie mogli zostać chowani ludzie zmarli na zarazę. Lokowanie cmentarza przy granicy Lednicy, Kłosowa i niedalekiej odległości od Wieliczki było właściwe, bo zakładanie cmentarzy zakaźnych przy granicy wsi było stosowane do XIXw.  Z tego względu, że kaplica była budowana na cmentarzu, gdzie chowano zmarłych na zarazy patronem naturalnym w tym czasie był św. Sebastian lub św. Roch ( w późniejszych czasach św. Rozalia). W tym czasie imię Sebastian było popularne i miało funkcję „odstraszania” choroby zakaźne. Przypuszczalnie czas budowania kaplicy był duży tj. 50 lat, gdyż pieniądze składane przez mieszczan, górników nie były pokaźne.



Kościół św. Sebastiana (miedzioryt W. Hondiusa z roku 1645r. na podstawie mapy Marcina Germana z lat 1631-38.


Na mapie widać kościółek (kaplicę) w kształcie rotundy. Układ ten byłby potwierdzeniem architektury późno-renesansowej z końca XVI w. Cmentarz jest duży i uprawdopodabnia tezę, że już wcześniej tu chowano ludzi zmarłych na zarazę.


Jak już wspomniano, w Krakowie  wybudowano kościół na wyspie pod wezwaniem śś. Sebastiana i Fabiana, gdzie leczono i chowano przy kościele chorych na choroby zakaźne i ofiary zaraz. Ciekawe, że początkowo kaplica była w kształcie rotundy, zaś po pożarze w połowie XVI w. odbudowano go w formie przypominającej kościół św. Sebastiana na pocz. XVIII w.


Według rysunku Germana umiejscowienie koscioła jest inne niż obecnego. Wykonana przez niego mapa Wieliczki jest uznawana za bardzo dokładną, więc należy przyjąć, że miejsce pierwotnego koscioła-rotundy było dużo niższej niż miejsce nowo powstałego, obecnego kościoła. Możliwa jest jednak pomyłka Germana, a może rytownika Hondiusa, choć wydaje się to mało prawdopodobne. Może kiedyś archeologowie zweryfikują tę zagadkę.


Kościół św. Sebastiana (miedzioryt J.E. Nilsona z roku 1766r. na podstawie planu J.G. Borlacha z lat 1718-27.


   Nowy kościół został całkowicie wybudowany najprawdopodobniej na początku XVIII w. Nie ma jeszcze dzwonnicy. Typowy styl kościołów drewnianych z XVII i XVIII w. Na mapie z 1785r.  forma architektoniczna jest już ostateczna znana z dzisiejszych czasów.


Panorama kościoła św. Sebastiana nr 1

Panorama kościoła św. Sebastiana nr 2

O kościele i jego renowacji


Założenie cmentarza dla ludzi zmarłych zakaźnie (grypa, dżuma, tyfus, cholera i inne), było racjonalnym rozwiązaniem wyprowadzenia źródła zarazy poza mury miasta.



wpis dot. pochówku na cmentarzu przy kościele św. Sebastiana (Fil. – filia kościoła parafialnego czyli św. Sebastian)


wpis dot. pochówku na cmentarzu przy kościele św. Sebastiana


   Dwa ostatnie wpisy dot. śmierci Stanisława (1 rok) i jego ojca Marcina (25 lat). Daty ich zgonów to 3 X 1779 i 23 I 1780 i ilość lat życia świadczą, że prawdopodobną przyczyną ich śmierci jest choroba zakaźna. W XIX w. Austriacy biorąc pod uwagę względy sanitarno-epidemiologiczne (jak zapewne ks. Blandowski tylko 250 lat wcześniej), założyli osobny cmentarz, gdzie chowano ludzi zmarłych z „przyczyn naturalnych”. Kościółek Św. Sebastiana nadal pełnił rolę „cmentarza zakaźnego” i właśnie ta posługa przyczyniła się do upadku kościółka. Ludzie nie chcieli przychodzić już do kościoła, gdzie istniała możliwość zarażenia (tzw. „złe powietrze”). Drugą przyczyną powiązaną z pierwszą to wierzenia ludowe: „W okolicach Wieliczki złą sławą cieszyło się wzgórze, na którym stoi drewniany kościółek św. Sebastiana. To właśnie w tej okolicy strzygonie (upiory-aut.) najczęściej napadały ludzi. Kościółek ten, jak wiadomo, stoi na miejscu wiecznego spoczynku ofiar zarazy, w tradycyjnej kulturze ludowej zaś każde miejsce, gdzie pochowani zostali zmarli nagłą śmiercią, jest uważane za szczególnie sprzyjające działaniu złych mocy i pokutujących dusz. ..”  (*Urszula Janicka-Krzywda, Górnicy wielickiej kopalni, Kraków 1999).


W 1831 i 1849r. były wielkie epidemie cholery:


  • ludzi ze wsi, chowano przy lasach, zagajnikach z dala od domów (miejsca te można odnaleźć, albo przez postawioną tam figurę, lub miejscowy przekaz słowny mieszkańców)
  • W Wieliczce zaś, grzebano zwłoki obok obecnego cmentarza (płd.-zach.) – w miejscu tym postawiono kolumnę N.M.P. niedaleko wiaduktu,  w widełkach ulic Kopernika i Ogrodowej w miejscu dawnej bramy Kłosowskiej, a także na „Czubinach” na Sieczy przy ulicy w miejsu gdzie kapliczka stoi.
  • cmentarz przy kościółku pełnił rolę „cholerycznego” (stąd niewłaściwe nazwania tego cmentarza) – mogiły były widoczne do lat siedemdziesiątych XXw.


Wypisy osób zmarłych na cholerę.




TABLICA z 1831r. (strona 1)  TABLICA z 1831r. (strona 2) TABLICA z 1849r.


Jakub Ignacy Dominik


Franciszek Michał




Cmentarz przy kościele pw. św. Franciszka z Asyżu.


Wirtualna wycieczka: Franciszkanie w Wieliczce


   Budowę kościoła o konstrukcji drewnianej zaczęto w 1623 r. Znaczne sumy na budowę kościoła przeznaczył król Zygmunt III z dochodów kopalni soli. Na potrzeby budowy górnicy przekazywali sól dawaną zwyczajowo przez Żupę w ramach wypłaty. W 1626 r. konsekrowano świątynię. W latach 1650-55 stanął murowany klasztor. Kościół i klasztor Reformatów w Wieliczce był pierwszym zespołem klasztornym w Polsce, który stał się wzorcem dla wielu innych w Polsce. 2 kwietnia 1718 r. spłonął klasztor i kościół, a odbudowano go już w 1721r. Nowy kościół już był jednak murowany. Kościół został wybudowany w stylu barokowym z dziedzińcem, gdzie znajduje się cmentarz, gdzie chowano głównie darczyńców i ich rodziny.


 Pochowana z rodziny Windak


Panorama kościoła św. Franciszka nr 1

Panorama kościoła św. Franciszka nr 2


Cmentarz przy Kościele pw. Św. Ducha.


   Kaplica wraz z przyległymi budynkami zostały ufundowane przez króla Kazimierza Wielkiego. Całe założenie szpitalne miało na celu poprawę zdrowa górników, którzy utracili je w kopalni. Przy szpitalu znajdował się przytułek dla ubogich i kalek, oraz łaźnia publiczna i kuchnia dla biednych. Grunty z których czerpali korzyści to m. in. obecne działki na których zbudowano osiedle Sienkiewicza i osiedle Lekarka (nazwa ta pochodzi od lekarzy – Duchaków). Za szpitalem założono cmentarz przyszpitalny, gdzie chowano zmarłych pacjentów. Wpisy parafialne świadczą, że leczono tu nie tylko górników.


Pochowany z rodzinyWindak





 Kościół św. Ducha wraz ze szpitalem (największy budynek) i budynkami pomocniczymi na podstawie mapy Marcina Germana z lat 1631-38.


   Austriacy po zaborze spowodowali kasatę wielu zakonów i przejęcie ich dóbr. W Wieliczce przejęli kaplicę wybudowaną przez Jezuitów przy ul Jezuickiej (dziś Sienkiewicza) oraz przejęli budynki i działki pozakonne Duchaków. W latach trzydziestych XIX. budynek dawnego szpitala odremontowano i urządzono w nim teatr. Po pożarze miasta w 1877 r. przeniesiono magistrat z Rynku Górnego do teatru i spektakle trwają do dziś.


Cmentarz przy kościele św. Krzyża.


   Kościół i szpital dla mieszkańców Wieliczki założono w miejscu dawnej osady Gorzec na północno-zachodnim krańcu obecnego Parku Mickiewicza. Kościół szpitalny został po raz pierwszy wspomniany w 1443r., ale romański wygląd kościoła świadczy, że powstać on mógł powstać znacznie wcześniej tj na początku XIII w. Szpital i przytułek dla biedoty był ufundowany przez Mikołaja Wierzynka (Wirsinga).  Nazwanie kościoła i jego funkcja szpitalna określa gospodarzy tj. Duchaków. Widoczna przegroda w nawie kościoła rozgranicza pomieszczenie szpitalne i sakralne. Kościół został całkowicie rozebrany, łącznie z fundamentami w XIX w. Przy kościele był oczywiście cmentarz, gdzie był użytkowany do końca XVIII w.


Pochowani z rodziny Windak



   Miejsce kościoła św. Krzyża w parku Mickiewicza w Wieliczce i rekonstrukcja budowli.


Miejsce kościoła św. Krzyża w parku Mickiewicza w Wieliczce.




1. Dobranowice 



2. Dziekanowice 



3. Gorzków



4. Jaworzno /Wilkoszyn/



5. Koźmice Wielkie 



6. Kraków – Podgórze



7. Kraków – Wola Duchacka 



8. Kraków – Prokocim



9. Kraków – Bieżanów



10. Pawlikowice 



11. Raciborsko 



12. Strumiany



13. Wieliczka


   Plan cmentarza   



   Pod zdjęciami pomników pozycja grobu na planie cmentarza –  Kwatera / Rząd / Numer grobu                  





Windakiewiczowie i inni

Rodzina Windakiewiczów pochodzi od rodziny Windak. Na początku XVIII wieku wydzieliły się cztery rodziny Windakowic, przynajmniej tak były zapisane w księgach parafialnych. (vide : poniższy diagram)

Od 1721 wpisy w formie Windakowic/Windakowicz, od 1750 Windakiewicz/ Windakiewicz.

Przy wpisach chrztów synowie Windaków byli wpisywani jako Windak, Windaczek lub Windakowic (te dwa ostatnie dosł. syn Windaka).

Przyrostki – ik, –ak oraz –owic(z), -ewic(z) to przyrostki relacyjne – patronimiczne oznaczające relację ojciec-syn. Jeśli chodzi o historię przyrostka –owic(z): to po spółgłoskach tylnojęzykowych k, g, ch następuje przejście w e. Zmian ta dokonała się pod wpływem białoruskim i zaszła stosunkowo późno. Pierwsze zapisy typu Jankiewicz pochodzą z końca XV wieku z kresów północno-wschodnich. Zmiana ta nie została przeprowadzona do końca i dziś mamy Jankiewicz obok Jankowicz stąd też mogło występować Windakowicz obok Windakiewicz.

Podobnie było z innymi wielickimi rodzinami np. Piątek–Piątkowic-Piątkiewicz , Juskowic-Juszkiewicz.




Diagram rodzin: Windakiewiczów, Windakowiczów i Windalskich.


– większość z nich to bednarze cechowi, co więcej Windakiewicze byli starszymi cechowymi przez XVIII i XIX wiek. Cech bednarski był najzamożniejszym cechem i najbardziej wpływowym w Wieliczce.

1. Jakub Windakowic ur. VII 1699 w Lednicy (wieś granicząca z Wieliczką) żeni się w 1722 z Reginą z d. Szymczyk z Lednicy, był rzemieślnikiem prawdopodobnie bednarzem, Jakub i jego żona Regina wspomniani zostali jako „Famatus (a)”, czyli „Przesławny(a)” tytuł przysługujący rzemieślnikom i ich rodzinom. Ich dwóch synów, którzy mieli rodziny tj. starszy Tomasz i Franciszek- jego potomkowie byli rzemieślnikami tj. bednarzami i kowalami, jego wnuk Jakub Ignacy Dominik ur. VII 1791r. powrócił do nazwiska Windak.


2. Tomasz ur. XII 1723 syn Jakuba żonaty z Katarzyną d. Szczepkowska. Szczepkowscy –r odzina szlachecka należąca do cechu bednarzy. Tomasz w zapisach wspominany jest jako „Nobilis” np. na swoim ślubie lub „Famatus” (przy pogrzebach dzieci lub na drugim ślubie). Możliwe jednak, że mieszczanie wieliccy nosili się po szlachecku i dlatego były czynione błędne zapisy robione przez księży, przeważnie nie znających realiów wielickich rodzin. 17 I 1764 bierze drugi ślub z Agnieszką wdową po Krupie. Tomasz jest ważną postacią przypuszczalnie jest mistrzem cechowym bednarzy. Poza metrykami jest wspomniany w księdze rady miejskiej w dniu 18 VIII 1756 w sprawie przeciwko niemu wniesioną przez Jana Bogdę i Mateusza Irzykowskiego.


3. Jan (I 1748-X 1830), bednarz, z pierwszą żoną Justyną z d. Lipowicz (z rodziny bednarzy). Kupują dom na Janińskiej w dniu 15 XI 1788 roku za dużą kwotę – świadczy to o zamożności rodziny. Z tego związku tylko Andrzej zakłada rodzinę, ale wnuka się nie doczeka. Z drugiego małżeństwa z Kingą z d. Włodarczyk doczeka się jednego syna Jakuba Ignacego Dominika ur. VII 1796r.


4. Jakub (VII 1796-IV 1839) pracownik Żupy, posiadający warsztat bednarskim. Jakub ze swą żoną Apolonią z d. Madeyską miał oprócz córek i dwóch synów, którzy umarli we wczesnym wieku:


  • Erazma , początkowo mistrza cechowego bednarzy, bo ok. 1860-tego założył sklep z art. kolonialnymi (kopalnia miała już swoich bednarzy, cech bednarski upadł, bednarze przebranżawiali się np. Grubeccy założyli sklep mięsny). Erazm był fundatorem pomnika Chrystusa – Króla przy ul. Janińskiej, oraz fundatorem wielkiego obrazu św. Mikołaja, który jest powieszony w prezbiterium kościoła parafialnego w Wieliczce. Miał syna Karola, który pojął za żonę najbliższą kuzynkę Edytę c. Edwarda (otrzymał pozwolenie od Papieża).


  • Edwarda (1826-1876) inżynier, geolog, zginął w pożarze bocheńskiej kopalni (w tej kopalni jest wmurowana tablica z tej okazji z jego nazwiskiem), żona Rafaela z d. Saliwanis miał wspomnianą Edytę, Erwina- inżyniera i naczelnika salin w Wieliczce w latach 1913-1914, Edwarda juniora – inżyniera kopalnianego, naukowca, współtwórcę AGH. W Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce znajdują się obrazy dwóch Edwardów. W głównym budynku AGH jest też tablica poświęcona Edwardowi juniorowi.


  • Wiktora ur 1833 z żoną Stefanią z d. Herbst miał Stanisława (1863-1943) – profesora, polonistę (jego żona Helena – muzykolog-etnograf) i Mieczysława (1861-1945) – generała artylerii.


  • Józefa (1868-1938) – sędzia wielicki.



Sposób upamiętnienia rodziny Windakiewiczów w Wieliczce.


Na pamięć zasługuje kilka postaci z tej wielickiej rodziny.


– większość z nich to bednarze cechowi, co więcej Windakiewicze byli starszymi cechowymi przez XVIII i XIX wiek. Cech bednarski był najzamożniejszym cechem i najbardziej wpływowym w Wieliczce.


Edward (junior) – inżynier kopalniany, naukowiec, współtwórca AGH, twórca podręczników dot. górnictwa zwłaszcza „Solnictwo”. Z tej książki uczyli się wszyscy górnicy (od zawodówki do AGH).

(patrz Wikipedia)



Stanisław – historyk literatury. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz 1885-1892 na uniwersytetach w Monachium, Berlinie, Paryżu i Rzymie. 1903-1934 profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Badacz literatury i kultury staropolskiej, m.in. prace: Mikołaj Rej (1895), Piotr Skarga (1897), Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej (1921), Jan Kochanowski (1930), oraz literatury romantycznej, np.: Badania źródłowe nad twórczością Słowackiego (1910), Adam Mickiewicz (1935). Opracowania syntetyczne: Romantyzm w Polsce (1937), Poezja ziemiańska (1938), Epika polska (1939). Profesor UJ polonista , autor wielu książek dot. literatury i poezji. Ważna postać: na jego pracach teoretycznych uczyli się chociażby nauczyciele od j. polskiego.

 (patrz Wikipedia)



Mieczysław – generał artylerii WP, jego znana książka o balistyce uczyła przedwojennych oficerów.

(patrz Wikipedia)




Potencjalni sprzymierzeńcy:


Cech – Windakiewiczowie przez wiele dziesięcioleci w XVIII i XIXw. Byli starszymi cechowymi cechu bednarzy. Był to cech najzamożniejszy i trzymający władzę nad rzemiosłem i kupiectwem i w zasadzie nad radą miejską Wieliczki.



Kopalnia – Windakiewiczowie Edward (senior) – dyrektor kopalni w Peczu, później inżynier kopalni w Bochni, zginął na posterunku czyli w czasie pożaru kopalni. Jego starszy syn Erwin był dyrektorem salin wielicko-bocheńskich, a syn Edward (junior) był współzałożycielem AGH i napisał wspomniane „Solnictwo” czyli „biblię” dla polskich górników soli.



Szkolnictwo – Praca Edwarda juniora na AGH , profesora polonistyki Stanisława Windakiewicza na UJ. Helena Windakiewicz – Rogalska (1868-1956), pierwszy muzykolog skupiony całkowicie na problemach muzyki etniczno-ludowej polskiej to osoby z wysokiej półki kultury polskiej z okresu zaborów, ale przede wszystkim z okresu międzywojnia czyli tworzenia i odbudowania polskości. Kultura związana z pedagogika ma tu pierwszorzędne znaczenie. W to grono wchodzi jeszcze jedna taka pozytywistyczna postać tzn. generała WP Władysława Windakiewicza nauczyciela w szkole oficerskiej i jego ważny podręcznik akademicki z 1929r. „Balistyka wewnętrzna”.


Tak jak powyżej ukazałem wielu Windakiewiczów winno być upamiętnionych w Wieliczce. Każdy z nich zasługuje ze względu na swe osiągnięcia by być patronem na jakiejś ulicy, ronda, skrzyżowania czy nawet szkoły.


Czy znajdziemy inną rodzinę, która by bardziej zasługiwała na pamięć Wieliczan?


Może ktoś przekona władze Wieliczki …



(aktualizacja: 22 XI 2022r.)



Aby zobaczyć dokładniej upewnij się, że masz zainstalowany program czytający pliki .pdf  i kliknij w obrazek. Czas otwarcia w zależności od łączy internetowych może potrwać kilka minut.



Przykładowy diagram odgałęzienia rodu


Istnieje możliwość darmowego otrzymania diagramu swojej najbliższej rodziny, natomiast ze względu na dane osobowe musi nastąpić krótka weryfikacja osoby zamawiającej.

Wyniki prób DNA

stan na 19 lipca 2011 r.


Badania DNA wykonała firma Family Tree DNA http://www.familytreedna.com



1. Certyfikat haplogrupy 2. Wartości markerów



Zestawienie haplogrup wg ISOOG 2018 


1. Wartości markerów (DYS#) okreslają nasz typ genetyczny jako ATLANTYCKI MODALNY HAPLOTYP.  AMH jest to „supergen” występujący głównie w populacji męskiej Europie Zachodniej. AMH jest bardzo rzadki w Polsce. Naszymi najbliższymi „kuzynami” jest rodzina: von Pheilsdorf- Pilewscy z rodu Prusa Kleca pochodzących z ziemi pruskiej Pomezanii.


2. Rezultat z tzw. głębokiej haplogrupy (Deep Clade) to: R1b1a2a1a1b2 czyli R-Z196+ P312+ U152- SRY2627- M65- M222- M160- M153- L21- L238-.


Podobne wyniki w Polsce posiada ok. 0,4 % Polaków.


 Haplotyp AMH i haplogrupa R-Z196 określa nas Windaków jako bezpośrednich potomków w linii ojcowskiej z ludu celtyckiego. Ta HP-grupa jednak nie jest powiązana z grupami celtyckimi charakterystycznymi dla większości Niemców, Francuzów, Hiszpanów, Szkotów, Irlandczyków. Bliskie wartości naszych markerów przy identycznej haplogrupie i haplotypie mają osoby pochodzące z Anglii, Skandynawii, Włoch i Hiszpanii. Procentowy udział R-Z196 jest niewielki i rozproszony po krajach wymienionych powyżej. Rozmieszczenie osób posiadających tę specyficzną HP pokrywa się z zamieszkiwaniem ludów gockich tj. we Włoszech bo byli tam Ostrogoci, w Hiszpanii zamieszkiwali Wizygoci, w północnej Polsce Goci zamieszkiwali przynajmniej do VI wieku, a później weszli w skład ludów pruskich, w Anglii zaś pozostali potomkowie Gotów przybyłych wraz z Jutami, Dunami, Normanami i Wikingami Duńskimi. R-Z196 winna być jeszcze reprezentowana przez potomków mieszkańców Krymu, bo i tam do XIII w. zamieszkiwali potomkowie ludów gockich. Najbliższa przyszłość pokaże skąd ta nasza specyficzna grupa celtycka pochodzi, dlatego też nasze dane są wykorzystywane w pięciu projektach FTDNA tj. Polish, PrussianYatviagian, R1b, r1b1b2Asterisk, R-P312 and Subclades.